ડોનાલ્ડ બ્રોડબેન્ટ

 ડોનાલ્ડ બ્રોડબેન્ટ (1926-1993)

ડોનાલ્ડ બ્રોડબેન્ટ જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાન વિકાસમાં ફાળો આપવા માટે અને તેમના પુસ્તક પ્રત્યક્ષીકરણ અને પ્રત્યાયન (પર્સેપ્શન એન્ડ કમ્યુનિકેશન, Perception and Communication) ના  માટે જાણીતા છે.

સામાન્ય અવલોકન

જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનના વિકાસમાં તેમના યોગદાન માટે જાણીતા, બ્રોડબેન્ટે તેમનું પુસ્તક, પ્રત્યક્ષીકરણ અને પ્રત્યાયન લખ્યું. તેમના પુસ્તકને "જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં એકમાત્ર સૌથી પ્રભાવશાળી પુસ્તક" તરીકે આંકવામાં આવ્યું છે (પરસુરામન, 1996). ધ્યાનની સમસ્યા સાથે માહિતી પ્રક્રિયાકરણ  પર એક સાથે કામ કરવા માટે બ્રોડબેન્ટ સૌ પ્રથમ હતા. બ્રોડબેન્ટે વર્તનિક પ્રયોગો અને અનુમાનિત (અવ્યવસ્થિત) માહિતીનો ઉપયોગ કરી  માહિતીપ્રક્રિયાના કાર્યાત્મક તબક્કો  આપ્યા અને  આ માહિતીને આધારે  તે ઘટનાઓનો ક્રમ નક્કી કર્યો. [તે તેના દ્વિઅર્થ સાંભળવા (Dichotic Listening) ના પ્રયોગ અને તેના ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના સંમાર્જન પ્રતિમાન (Filter Model)   માટે જાણીતો છે]. આમ કરવાથી, તેમણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના આધુનિક અભ્યાસની શોધ કરી (બેરી, 2002) 

ઇતિહાસ

ડોનાલ્ડ બ્રોડબેન્ટનો જન્મ 6 મે, 1926 ના રોજ ઇંગ્લેન્ડના બર્મિંગહામમાં એક શ્રીમંત સ્થિર કુટુંબમાં થયો હતો. બ્રોડબેન્ટ ૧૩ વર્ષ થયા ત્યારે તેના કુટુંબની પરિસ્થિતી બદલાવ આવ્યો. બ્રોડબેન્ટને વેલ્સમાં ખસેડતાં, તેના માતાપિતાએ છૂટાછેડા લેવાનું નક્કી કર્યું. શિષ્યવૃત્તિ જીત્યા પછી તેણે એક પ્રતિષ્ઠિત અંગ્રેજી સ્વતંત્ર શાળામાં તેનું શિક્ષણ પૂરું કર્યું.

બ્રોડબેન્ટને કિશોરાવસ્થામાં ઉડાણમાં રસ પડ્યો અને તેને રોયલ એરફોર્સમાં જોડાવા માટે સ્વૈચ્છિક નિર્ણય લીધો. તે સમય દરમિયાન, તેણે ઘણી વાર  સંદેશાવ્યવહારની લાઇનો વચ્ચે માનસિક કારણોસર આવતી સમસ્યાઓ નિહાળી અને તેની નોંધ કરી. મુખ્ય સમસ્યા  સાધનસામગ્રીની નહીં, પરંતુ સાધનસામગ્રીનો ઉપયોગ કરતી વ્યક્તિઓના ધ્યાન, પ્રત્યક્ષીકરણ અને સ્મરણની પ્રક્રિયાઓ હતી. એક ઉદાહરણ કે જે બ્રોડબેન્ટ વ્યવહારમાં માનસિક પ્રક્રિયાઓનું મહત્વ બતાવવા માટે ઉપયોગ કરે છે, તે તેના લાંબા સમયના  સાથીદાર  ડિયાન ડીરીએ જણાવ્યું હતું:

“AT6  વિમાનોમાં સીટની નીચે બે સરખા લિવર હતા, એક પાખિયાઓ (flaps) ખેંચવા માટે અને એક પૈડા ખેંચવા માટે. જેની સાથે ડોનાલ્ડે એકવિધ નિયમિતતા વિશે જણાવ્યું હતું કે  તેના સાથીઓ વિમાન ઉડાવતા સમયે ખોટા લિવરને ખેચશે અને ખેતરની વચ્ચમાં એક ખર્ચાળ વિમાન તૂટી જશે (બેરી 2002)”.

આ સમસ્યા વારંવાર થતી હોવાનું ધ્યાનમાં આવ્યા પછી,, બ્રોડબેન્ટે તેનું ધ્યાન શારીરિક બાબતોથી દૂર રાખ્યું અને મનોવૈજ્ઞાનિક બાબત  તરફ વળ્યું.

બ્રોડબેન્ટે સેવાનિવૃતિ બાદ કેમ્બ્રિજના મનોવિજ્ઞાન  વિભાગમાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો. વ્યવહારલક્ષી મનોવિજ્ઞાનની શાખામાં  તેને  વ્યવસાય મળ્યો. તેઓ આ વ્યવસાયમાં  ૧૬ વર્ષ રોકાયા અને 1958 માં નિયામક (director) બન્યા. બ્રોડબેન્ટના મોટાભાગના કામ સૈન્ય સાથેના વ્યવહારિક મુદ્દાઓ પર નિર્દેશિત કરવામાં આવ્યાં હતાં, જો કે, બ્રોડબેન્ટ ઝડપથી તેમના સૈદ્ધાંતિક કાર્ય માટે જાણીતા બન્યા. ડિજિટલ કમ્પ્યુટર ઉપલબ્ધ થવાની સાથે જ તેના બે સિદ્ધાંતો, પસંદગીયુક્ત ધ્યાન અને ટૂંકા ગાળાની સ્મૃતિ, વિકસિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ અધ્યયનો માનવીય બોધત્મકશક્તિના વિશ્લેષણ માટે નાટકીય યોગદાન આપવામાં  કમ્પ્યુટર એનાલોગિસનો ઉપયોગ કરનારા પ્રથમ લોકોમાં હતા. બ્રોડબેન્ટ 1958 માં એક પ્રત્યક્ષીકરણ અને પ્રત્યાયન નામનું પુસ્તક લખ્યું, જે આવનારા ઘણા વર્ષો સુધી જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનમાં વપરાતું એક પુસ્તક  બની ગયું.

1974 સુધી, બ્રોડબેન્ટ ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના વોલ્ફસન  કોલેજમાં સહાયક બનીને તેની કારકિર્દીના ક્ષેત્રમાં વધુ આગળ વધ્યા, જ્યાં તે વ્યાવહારિક સમસ્યાઓ પર પાછા આવ્યા. તેના સાથી ડિયાન બેરી સાથે, બ્રોડબેન્ટ જટિલ ઔદ્યોગીક  પ્રક્રિયાઓમાં માનવ પ્રભાવના વિચારણાથી ગર્ભિત શિક્ષણ વિશેના ઘણા નવા વિચારો વિકસાવ્યા (બેરી, 2002) 1991 માં તેઓ પદ પરથી નિવૃત્ત થયા ત્યાં સુધી તેમણે આ કાર્ય ચાલુ રાખ્યું.

ડોનાલ્ડ બ્રોડબેન્ટનું 10 એપ્રિલ, 1993 ના રોજ અવસાન થયું.

કાર્ય 

જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનના વિકાસમાં તેમના યોગદાન માટે જાણીતા, બ્રોડબેન્ટે તેમનું પુસ્તક, પ્રત્યક્ષીકરણ અને પ્રત્યાયન લખ્યું. તેમના પુસ્તકને "જ્ઞાનાત્મક મનોવિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં એકમાત્ર સૌથી પ્રભાવશાળી પુસ્તક" તરીકે આંકવામાં આવ્યું છે (પરસુરામન, 1996). બ્રોડબેન્ટ  માહિતી પ્રક્રિયાકરણ  પર ધ્યાન આપવાની  સમસ્યા સાથે કામ કરવા માટે સૌ પ્રથમ વ્યક્તિ હતા. તે સમયે મનોવિજ્ઞાન માટે આ એક સખત પગલું  હતું, કારણ કે મનોવિજ્ઞાનમાં વર્તનવાદ પ્રબળ સિદ્ધાંત હતો. બ્રોડબેન્ટે વર્તનિક પ્રયોગો અને અનુમાનિત (અવ્યવસ્થિત) માહિતીનો ઉપયોગ કરી  માહિતીપ્રક્રિયાના કાર્યાત્મક તબક્કો  આપ્યા અને  આ માહિતીને આધારે  તે ઘટનાઓનો ક્રમ નક્કી કર્યો. આમ કરવાથી, તેમણે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના આધુનિક અભ્યાસની શોધ કરી (બેરી, 2002)

બ્રોડબેન્ટે તેની સમગ્ર કારકિર્દી દરમિયાન વ્યવહારિક સમસ્યાઓનો ક્યારેય છોડી નહીં. એક ઉદાહરણ એ હતું કે તેમણે એવિ સમસ્યાઓનો અભ્યાસ કર્યો જે બંદૂક અને હવા નિયંત્રણ પ્રણાલી સાથેના પ્રત્યાયનને કારણે ઉભી થઈ હતી; જ્યાં એક સમયે ઘણી બધી સંચાર ચેનલો હતી. બ્રોડબેન્ટે પ્રયોગશાળા અને કાર્યક્ષેત્ર વચ્ચેની ખાઈ પુરવા માટે  સતત  કામ કર્યું. તેમણે સતત આવા અથવા કોઈપણ એવા  મુદ્દાઓ પર કામ કર્યું જે લોકો અને સમાજ માટે મહત્વ ધરાવે છે.

પ્રયોગ: દ્વિઅર્થી સાંભળવું (Dichotic Listening)

“તેમ છતાં, મોટાભાગના લોકો વિવિધ પ્રકારનાં ઉત્તેજનાથી ઘેરાયેલા તેમનું જીવન વિતાવે છે, તેમ છતાં તેઓ તેમાંના મોટાભાગના લોકોનો જવાબ અથવા વર્ણન કરી શકતા નથી. આનું એક વ્યવહારુ ઉદાહરણ "કોકટેલ પાર્ટી ઇફેક્ટ" માં જોવા મળે છે, જેમાં કોલિન ચેરી (1953) દ્વારા વર્ણવેલ વાતચીત અને પૃષ્ઠભૂમિ અવાજોના મિશ્રણ વચ્ચે એક જ ભાષણ કરનારનું ધ્યાન આકર્ષિત કરવાની ક્ષમતા તરીકે વર્ણવવામાં આવી હતી, અન્ય વાર્તાલાપોને અવગણીને. ચેરીએ પ્રયોગો કર્યા જેમાં વિષયોને એક જ સમયે એક લાઉડ સ્પીકરથી બે જુદા જુદા સંદેશાઓ સાંભળવા અને તેમને અલગ કરવાનો પ્રયાસ કરવા કહેવામાં આવ્યું, એક નહીં પરંતુ બીજાને, જેને "શેડોંગ" ટાસ્ક તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમના કાર્યથી જાણવા મળ્યું કે પૃષ્ઠભૂમિ અવાજથી અવાજોને અલગ કરવાની અમારી ક્ષમતા અવાજોની લાક્ષણિકતાઓ પર આધારિત છે, જેમ કે સ્પીકરનું લિંગ, અવાજ જે દિશામાંથી આવે છે, દિશા, પિચ અથવા બોલવાની ગતિ. જ્યારે આ લાક્ષણિકતાઓમાં સંદેશાઓ સમાન હતા, ત્યારે વિષયો સફળતાપૂર્વક કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં અસમર્થ હતા. "(નવો વિશ્વ જ્ઞાનકોષ-૨૦૧૧)

બ્રોડબેન્ટે “ડાયકોટિક  Listen” પ્રયોગ બનાવીને આ કાર્યને વિસ્તૃત કરવાનું નક્કી કર્યું. આ અધ્યયનના વિષયોને એક સાથે દરેક કાનને પ્રસ્તુત કરાયેલા જુદા જુદા ભાષણ સંકેતોને સાંભળવા અને અલગ રાખવા કહેવામાં આવ્યું હતું (જ્યારે હેડફોનો પહેરીને). એક ઉદાહરણ એ છે કે ત્યાં વિવિધ અંકોની ત્રણ જોડી હતી જે એક સાથે હાજર હતા, એક કાનમાં ત્રણ અંકો અને બીજા કાનમાં ત્રણ અંકો. એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે અભ્યાસમાં મોટાભાગના સહભાગીઓ જોડી દ્વારા જોડીને કરતાં કાન દ્વારા કાનના અંકો યાદ કરી શકે છે. અર્થ જો 496 એ એક કાનમાં રજૂ કરવામાં આવતા અંકો અને બીજામાં 852 હતા, તો રિકોલ 48-95-62 ને બદલે 496-852 હશે. પરિણામોની સમીક્ષા કર્યા પછી, બ્રોડબેન્ટે નિર્ણય કર્યો કે આપણા મનની કલ્પના એક જ સમયે ઘણી ચેનલો પ્રાપ્ત કરતી રેડિયોની જેમ કરી શકાય છે. મગજ આવનારા અવાજને ભૌતિક લાક્ષણિકતાઓના આધારે ચેનલોમાં અલગ કરે છે, ઉદાહરણ તરીકે સ્થાન.

એક જ સમયે પૂછાયેલા બે પ્રશ્નોમાંથી એકના જવાબની વિષયની ક્ષમતા સાથે બહુવિધ અનુભવો કરવામાં આવ્યા હતા. વિષયો, અગાઉના જ્ knowledge ન સાથે કે જેના પ્રશ્નો પર તેઓએ પણ ધ્યાન આપવું જોઈએ, લગભગ 48 ટકા ચોકસાઈ નોંધાવી હતી. પ્રશ્નો આપ્યા પછી જે વિષયોની જાણકારી આપવામાં આવી હતી તેમાં લગભગ એક શૂન્ય ટકા ચોકસાઈનો દર હતો. આ કેસ દ્રષ્ટિએ પસંદગીનું એક ઉદાહરણ હતું, જેને ધ્યાન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. જ્યારે તે સંદેશના અંત તરફ પહોંચ્યો ત્યારે સાચા અવાજનો દ્રશ્ય સંકેત નકામું હતું. તે સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે મિશ્રિત અવાજોમાં સમાવિષ્ટ માહિતીનો ભાગ છોડવાની પ્રક્રિયા પહેલેથી થઈ ગઈ છે. તે સંભવિત લાગ્યું કે બેમાંથી એક અવાજ તેની સચોટતા સંદર્ભ વગર જવાબ માટે પસંદ કરાયો હતો અને બીજાને અવગણવામાં આવ્યો હતો. જો પરિણામી મિશ્રણમાં બેમાંથી એક અવાજ પસંદ કરવામાં આવ્યો હતો અથવા ધ્યાન આપ્યું હોત, તો તે સાચી હશે તેની કોઈ ગેરેંટી નથી. પણ બંને ક callલ સંકેતો બંને સંદેશાઓ કરતાં વધુ પ્રાપ્ત થઈ અને સંગ્રહિત થઈ શકે ત્યાં સુધી બંનેને એક જ સમયે સમજવામાં આવી ન શકે ત્યાં સુધી કોઈ દ્રશ્ય સંકેત સૂચવવામાં ન આવે ત્યાં સુધી જવાબ આપ્યો ન હતો. (બ્રોડબેન્ટ, 1952)

પ્રયોગ: ધ્યાનનું ફિલ્ટર મોડેલ

બીજો પ્રયોગ બ્રોડબેન્ટ તેના પસંદગીના ધ્યાનના સિદ્ધાંત દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. આ તેમના અને અન્ય સંશોધકોના પ્રાયોગિક તારણો પર આધારિત હતું કે જેમણે માહિતી પ્રક્રિયાકરણ  મોડેલનો ઉપયોગ કર્યો. આ પ્રયોગ માટે ચાર મુખ્ય મુદ્દાઓ છે:

-તેમ સમયે પ્રસ્તુત સ્ટીમ્યુલી ટૂંકા ગાળાના સંવેદનાત્મક બફરમાં રાખવામાં આવે છે. પ્રક્રિયા કરવામાં આવે તે પહેલાં ટૂંકા ગાળા માટે ત્યાં માહિતી જાળવી શકાય છે; તે પછી તે પ્રક્રિયા સિસ્ટમથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

-એ ફિલ્ટર તેની શારીરિક લાક્ષણિકતાઓના આધારે ઇનપુટ્સમાંની એક પસંદ કરે છે, તેને આગળની પ્રક્રિયા માટે મર્યાદિત ક્ષમતા ચેનલ દ્વારા પસાર કરે છે.

- ફિલ્ટર દ્વારા પસંદ કરેલ ઇનપુટનું અર્થનિર્ધારણ સામગ્રી (અર્થ) માટે વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે અને સભાન જાગૃતિમાં આવે છે.

- ફિલ્ટર દ્વારા પસંદ કરેલ કોઈપણ ઉત્તેજના આ અર્થપૂર્ણ વિશ્લેષણ પ્રાપ્ત કરતી નથી અને ક્યારેય સભાન જાગૃતિ સુધી પહોંચતી નથી.

“આ સિદ્ધાંતનો મુદ્દો એ“ કોકટેલ પાર્ટી ”ઘટનાનું સમજૂતી છે, કેમ કે કોઈ વ્યક્તિ જે અવાજમાં ભાગ લે છે તે ઓરડામાં અન્ય લોકોની ભિન્ન ભૌતિક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. તે ચેરીના અને બ્રોડબેન્ટના પ્રાયોગિક તારણો બંનેને સમજાવે છે કે જેઓ ફિલ્ટર દ્વારા નકારી કા theવામાં આવે છે અને આમ ખૂબ ઓછી પ્રક્રિયા પ્રાપ્ત કરે છે. ઓરડામાં કોઈપણ દ્વારા બોલાતું એકનું નામ સાંભળીને કોકટેલ પાર્ટી સાથે વ્યવહાર કરવો, તે વક્તાનું ધ્યાન બદલવા તરફ દોરી જાય છે. આ સિદ્ધાંત સૂચવે છે કે સંદેશાની સામગ્રીનું વિશ્લેષણ ફિલ્ટરિંગ પહેલાં કરવામાં આવ્યું હતું, જે આવા વિશ્લેષણ પહેલાં થવાનું માનવામાં આવતું હતું. આ વિરોધાભાસ બ્રોડબેન્ટને અટકાવતો ન હતો, અને તેણે તેમના સિદ્ધાંતમાં સુધારો કરવાના કારણ તરીકે આવા ડેટાને સ્વીકાર્યો ”(ક્રેક અને બેડલે, 1995).

વિષય પર બ્રોડબેન્ટનું બીજું પુસ્તક, નિર્ણય અને તાણ, (1971) તેના ફિલ્ટર મોડેલથી શરૂ થયું હતું અને "મોડેલ દ્વારા ઉત્તેજીત કરવામાં આવેલા નવા તારણોને સમાવવા" તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો "(મસારો, 1996). વૈજ્ .ાનિક સંશોધન પ્રત્યે બ્રોડબેન્ટનો અભિગમ લાક્ષણિક છે, તેમણે તમામ સિદ્ધાંતોને વર્તમાન માહિતીના કામચલાઉ એકાઉન્ટ્સ તરીકે ગણાવી

વિલિયમ મૅકડૂગલ

વિલિયમ મૅકડૂગલ

મૅકડૂગલ, વિલિયમ (જ. 22 જૂન 1871, ચેડરટન, ઇંગ્લૅન્ડ; અ. 28 નવેમ્બર 1938, ડરહામ, નૉર્થ કૅરોલાઇના, યુ.એસ.) : બ્રિટનમાં જન્મેલા અમેરિકન મનોવિજ્ઞાની અને મનોવિજ્ઞાનના હેતુવાદી સંપ્રદાયના સ્થાપક. એમનો જન્મ લૅંકેશાયર પરગણામાં ઓલ્ડહામ પાસેના ચેડરટન ગામમાં એક રસાયણશાસ્ત્રીને ત્યાં થયો. નાનપણથી જ તેમણે પોતાની બુદ્ધિ અને જ્ઞાનપિપાસાનો પરિચય આપવા માંડ્યો. 15 વર્ષની વયે કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ મેળવી મુખ્ય વિષય તરીકે જીવવિજ્ઞાન અને તબીબી વિજ્ઞાનનો અભ્યાસ કર્યો. અગ્રણી વૈજ્ઞાનિકો અને તત્વજ્ઞાનીઓના સિદ્ધાંતો અને ધાર્મિક સાહિત્યનો પણ અભ્યાસ કર્યો. આ વિવિધ અભ્યાસોના પરિપાક રૂપે તેમણે મનોવિજ્ઞાન વિશે આગવી સમજ મેળવી અને માત્ર 17મા વર્ષે યુનિવર્સિટીની પદવી મેળવી.

અભ્યાસના અંતે તેઓ કેમ્બ્રિજ સેંટ જૉન કૉલેજમાં ફેલો બન્યા. યુનિવર્સિટીમાં પ્રાયોગિક અને શારીરિક મનોવિજ્ઞાનના અધ્યાપનનો આરંભ કરાવવામાં તેમનો મોટો ફાળો છે. કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટીએ ઑસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂગિની વચ્ચે આવેલા ટૉરસ સ્ટ્રેઇટ વિસ્તારમાં વસતા લોકોના નૃવંશશાસ્ત્રીય અભ્યાસ માટે મોકલેલા જૂથમાં તેઓ જોડાયા હતા. તેમણે ત્યાંના આદિવાસીઓનું મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટીઓ વડે પરીક્ષણ કર્યું. પહેલા વિશ્વયુદ્ધ વખતે સૈનિકોના માનસોપચારનું કાર્ય પણ તેમણે કર્યું હતું.

જર્મનીની ગોટિંજન યુનિવર્સિટીમાં જઈને તેમણે રંગદર્શન ઉપર મહત્વનું સંશોધન કર્યું; કેટલુંક પરામનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધન પણ કર્યું.

સન 1901માં તેઓ બ્રિટન પાછા ફર્યા અને લંડનની યુનિવર્સિટી કૉલેજમાં મનોવિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળામાં મદદનીશ તરીકે જોડાયા. ત્યાં પણ તેમણે પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનના અધ્યાપનને સુર્દઢ બનાવી સંશોધનોને મદદ કરી. 1904માં તેઓ ઑક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં માનસિક તત્વજ્ઞાનના રીડર બન્યા.

1920 પછી તેઓ યુ.એસ. ગયા; ત્યાં હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પ્રાધ્યાપક બન્યા. 1927માં તેઓ ડરહામમાં ડ્યૂક યુનિવર્સિટીમાં જોડાયા; ત્યાં મનોવિજ્ઞાન વિભાગનો વિકાસ કરી પરામનોવિજ્ઞાન સહિત વિવિધ વિષયોમાં સંશોધનો કર્યાં.

તેમણે મનોવિજ્ઞાનના વિવિધ વિષયો પર 24 પુસ્તકો અને 167 સંશોધનલેખો લખ્યાં છે. ‘ફિઝિયોલૉજિકલ સાયકૉલૉજી’ (1905), ‘એન ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ સોશિયલ સાયકૉલૉજી’ (1908), ‘બૉડી ઍન્ડ માઇન્ડ’ (1911), ‘ગ્રૂપ માઇન્ડ’ (1920), ‘આઉટલાઇન ઑવ્ સાયકૉલૉજી’ (1923) અને ‘આઉટલાઇન ઑવ્ ઍબનૉર્મલ સાયકૉલૉજી’ (1926) તેમનાં જાણીતાં પુસ્તકો છે. ‘ઇન્ટ્રોડક્શન ટુ સોશિયલ સાયકૉલૉજી’ પુસ્તક સમાજલક્ષી મનોવિજ્ઞાનમાં સંખ્યાબંધ સંશોધનોને માટે પ્રેરક બન્યું અને એ પુસ્તકે સમાજલક્ષી મનોવિજ્ઞાનમાં નવો યુગ શરૂ કર્યો. તેની 30 આવૃત્તિઓ થઈ છે. ‘ગ્રૂપ માઇન્ડ’માં રાષ્ટ્રીય જીવન અને રાષ્ટ્રીય ચારિત્ર્ય પર તેમણે પોતાના આગવા વિચારો રજૂ કર્યા છે.

સહજવૃત્તિ અંગેનો તેમનો સિદ્ધાંત ખૂબ જાણીતો પણ ચર્ચાસ્પદ બન્યો. તેમાં નિરીક્ષણો સાથે ન ચકાસેલી અટકળોનું મિશ્રણ હોવાથી આજનું મનોવિજ્ઞાન તેનું માત્ર ઐતિહાસિક મૂલ્ય આંકે છે. તેમનાં સંશોધન અને લેખોના વિષયોનું વૈવિધ્ય તેમની વિદ્વત્તાનો જીવંત પુરાવો છે. ખાસ કરીને સામાજિક મનોવિજ્ઞાનમાં તેમનું પ્રદાન અવિસ્મરણીય જણાય છે.

ચંદ્રાંશુ ભાલચંદ્ર દવે

કાર્લ ગુસ્તાવ યુંગ

કાર્લ ગુસ્તાવ યુંગ

યુંગ, કાર્લ, ગુસ્તાવ (જ. 26 જુલાઈ 1875, કેસવિલ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ; અ. 6 જૂન 1961, ક્યુસનાક્ટ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ) : સ્વિસ મનોવૈજ્ઞાનિક, મનશ્ચિકિત્સક અને વિશ્લેષણાત્મક મનોવિજ્ઞાનના સ્થાપક. પ્રસિદ્ધ મનશ્ચિકિત્સક સિંગમંડ ફ્રૉઇડના શિષ્ય અને સાથી.

તેમના પિતા વ્યવસાયે પાદરી હોવા ઉપરાંત એક અચ્છા ભાષાવિજ્ઞાની પણ હતા. વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિને લીધે કાર્લનું બાળપણ એકલતામાં વીત્યું. તેથી તેમની કલ્પનાશક્તિ ખીલી ઊઠી. બાળપણથી તેઓ પોતાના વડીલોના વર્તનનું નિરીક્ષણ કરી તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કરતા રહ્યા. તેમણે પ્રારંભિક શિક્ષણ બર્સેલમાં મેળવ્યું. કિશોરાવસ્થા સુધીમાં તેમણે તત્વજ્ઞાન વિશે વિસ્તૃત વાચન કર્યું. કાર્લનાં માતા અને પિતા બંનેના પક્ષે ઘણાં કુટુંબીઓ પાદરી હોવાથી કાર્લ પણ મોટો થઈ પાદરી બનશે એમ લોકો ધારતા હતા; પણ તેમણે ચિકિત્સક બનવાનું પસંદ કર્યું અને બેઝલ અને ઝૂરિક યુનિવર્સિટીમાં પ્રવેશ લઈ સન 1895થી 1900 સુધી તબીબી વિજ્ઞાન અને મનશ્ચિકિત્સાશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો.

યુંગે સન 1900થી 1908 દરમિયાન બર્ગોલ્ઝલી હૉસ્પિટલમાં બ્લ્યૂલરના માર્ગદર્શન નીચે માનસિક રોગો અંગેનાં સંશોધનોમાં ભાગ લીધો અને ત્યાં મનોવિકૃતિઓના નિદાન માટે શબ્દસાહચર્યની કસોટીનો સફળ ઉપયોગ કર્યો. યુંગની આ અને બીજી કેટલીક શોધો ફ્રૉઇડના મનોવિશ્લેષણ-સિદ્ધાંતને સમર્થક બની. તેથી તેઓ 1907થી 1912 દરમિયાન ફ્રૉઇડના ગાઢ સંપર્કમાં રહ્યા. તેમણે સહકાર્યકર તરીકે ફ્રૉઇડની મનોવિશ્લેષણની ચળવળમાં ઉચ્ચ સ્થાન શોભાવ્યાં અને સન 1911માં મનોવિશ્લેષણના આંતરરાષ્ટ્રીય મંડળના પહેલા પ્રમુખ બન્યા. તેમને ફ્રૉઇડના સૌથી વધારે સંભવિત ઉત્તરાધિકારી માનવામાં આવતા હતા.

પણ ફ્રૉઇડે સૌમ્ય મનોવિકૃતિના ઉદભવમાં જાતીય પ્રેરણા પર મૂકેલા આત્યંતિક ભાર સાથે યુંગ અસંમત થયા અને 1914માં તેમણે મનોવિશ્લેષણના એ મંડળમાંથી રાજીનામું આપ્યું.

1921થી 1930 સુધીમાં તેમણે ઉત્તર અને પૂર્વ આફ્રિકા, બ્રિટન અને યુરોપના અન્ય દેશો, યુ.એસ. તેમજ ભારતના પ્રવાસો કરી જગતની જુદી જુદી સંસ્કૃતિઓનું પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ કર્યું. તેમાંથી ત્યાંનાં વિચારો, માન્યતાઓ, લોકકથાઓ, પૌરાણિક કથાઓ અને એમાં વપરાતાં પ્રતીકો અને કલ્પનાસૃષ્ટિનું વિશ્લેષણ કર્યું. તેના આધારે યુંગે વિશ્લેષણાત્મક મનોવિજ્ઞાન વિકસાવ્યું.

તેઓ 1933થી 1941 દરમિયાન ઝૂરિકની ફેડરલ પૉલિટેક્નિકલ યુનિવર્સિટીમાં મનોવિજ્ઞાનના અને 1942–43 દરમિયાન બેઝલ યુનિવર્સિટીમાં તબીબી મનોવિજ્ઞાનના પ્રાધ્યાપક રહ્યા.

યુંગનાં મૌલિક પ્રદાનો આ પ્રમાણે ગણાવી શકાય :

(1) શબ્દસાહચર્ય વડે મનોવિકૃતિનાં કારણોના નિદાનની પદ્ધતિ.

(2) વ્યક્તિત્વના અંતર્મુખી અને બહિર્મુખી પ્રકારો.

(3) મનનાં ચાર કાર્યોનું વર્ગીકરણ : વિચાર, લાગણી, સંવેદન અને અંત:સ્ફુરણા.

(4) સામૂહિક અચેતનનું વિશ્લેષણ અને તેની સાથે સંલગ્ન આદ્યસંસ્કારો(archetypes)નો ખ્યાલ.

(5) આવેગાત્મક ભાવગ્રંથિઓ(emotional complexes)નો ખ્યાલ

(6) વહેમો, પુરાણકથાઓ અને રહસ્યમય ઘટનાઓનો અભ્યાસ.

(7) મનોવિજ્ઞાન અને ધર્મના સંબંધોનું વિશ્લેષણ.

(8) મધ્યવય અને વૃદ્ધાવસ્થામાં થતા માનસિક રોગોના મનોપચાર માટેની આગવી પદ્ધતિનો નિર્દેશ.

યુંગનાં જાણીતાં પુસ્તકોમાં ‘સાઇકૉલૉજી ઑવ્ ધી અનકૉન્શિયસ માઇન્ડ’ (1916), ‘કલેક્ટેડ પેપર્સ ઑન ઍનેલિટિકલ સાઇકૉલૉજી’ (1920), ‘સાઇકોલૉજિકલ ટાઇપ્સ’ (1923), ‘કૉન્ટ્રિબ્યૂશન્સ ટુ ઍનેલિટિકલ સાઇકૉલૉજી’ (1928), ‘મૉડર્ન મૅન ઇન સર્ચ ઑવ્ અ સોલ’ (1933), ‘એસેઝ ઑન કરન્ટ ઇવેન્ટ્સ’ (1946) અને ‘મેમરિઝ, ડ્રીમ્સ ઍન્ડ રિફલેક્શન્સ’(મૃત્યુ પછી પ્રકાશિત આત્મકથા) (1962)નો સમાવેશ થાય છે.

યુંગે પોતાના કાર્ય દ્વારા માત્ર મનશ્ચિકિત્સા ઉપર જ નહિ, પણ મનોવિજ્ઞાન, સમાજશાસ્ત્ર, નૃવંશશાસ્ત્ર, સાહિત્ય, તત્વજ્ઞાન તેમજ ધર્મશાસ્ત્ર ઉપર પ્રભાવ પાડ્યો છે.

ચંદ્રાંશુ ભાલચંદ્ર દવે

રૉબર્ટ એસ. વૂડવર્થ

રૉબર્ટ એસ. વૂડવર્થ

વૂડવર્થ, રૉબર્ટ એસ. (જ. 17 ઑક્ટોબર 1869, બેલચરટાઉન, મૅસેચ્યુસેટ્સ, અમેરિકા; અ. 4 જુલાઈ 1962, ન્યૂયૉર્ક) : વિશ્વપ્રસિદ્ધ મનોવૈજ્ઞાનિક. પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં એક પ્રતિભાશાળી સંશોધક, સંયોજક તરીકે તેમની લાંબી કારકિર્દી હતી. પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનમાં થયેલા અનેક સંશોધનલેખો ખંત, ચીવટ અને પ્રમાણભૂત માહિતીથી તૈયાર કરી તેમણે મનોવિજ્ઞાનમાં અમૂલ્ય પ્રદાન કર્યું છે. તેમણે પ્રારંભિક શિક્ષણ બેલચર ટાઉનમાં અને ઉચ્ચ શિક્ષણ શિકાગોમાં આવેલી હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં લીધું. આ જ યુનિવર્સિટીમાંથી તેમણે ઈ. સ. 1897માં તત્વજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાન વિષયમાં એમ. એ.ની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી અને ત્યાંના જ પ્રાધ્યાપક જે. એમ. કેટલના માર્ગદર્શન હેઠળ ‘ધી એક્યુરસી ઑવ્ વૉલન્ટરી મૂવમેન્ટ’ વિષયમાં મહાનિબંધ લખી પીએચ.ડી.ની પદવી ઈ. સ. 1899માં મેળવી. અહીં જ તેમણે એફ. બૉસના માર્ગદર્શન હેઠળ મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસમાં સહાયરૂપ જરૂરી માનવનૃવંશશાસ્ત્ર તથા આંકડાશાસ્ત્રનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ પણ કર્યો. માનવવર્તનની સમજૂતી મેળવવા શરીરવિજ્ઞાનનું જ્ઞાન જરૂરી લાગવાથી ન્યૂયૉર્કમાં રહી એફ. બૉવ્ડિચના માર્ગદર્શન હેઠળ શરીરવિજ્ઞાનનો પણ અભ્યાસ કર્યો. આમ, તેમણે જરૂરી સંબંધિત વિદ્યાઓનો અભ્યાસ કરી પોતાના જ્ઞાનનું વિસ્તરણ પણ કર્યું.

ઈ. સ. 1900માં એડિનબર્ગમાં તેમણે શરીર-મનોવૈજ્ઞાનિક શેફર સાથે કામ કર્યું. ત્યાર બાદ 1902માં પ્રખ્યાત શરીર મનોવૈજ્ઞાનિક શેરિંગ્ટનના મદદનીશ તરીકે સેવાઓ આપી. તે સમયે જર્મનીમાં વુઝબર્ગ સંપ્રદાયની બોલબાલા હતી. આ માટે ત્યાંના જાણીતા મનોવૈજ્ઞાનિકોને મળવા 1912માં જર્મનીનો પ્રવાસ ખેડ્યો. બૉનમાં તેઓ મનોવૈજ્ઞાનિક કુલપે(Klpe)ને મળ્યા અને લિપઝિગ યુનિવર્સિટીમાં પ્રોફેસર વિલ્હેમ વુન્ટની પણ તેમણે મુલાકાત લીધી.

ઈ. સ. 1903માં તેઓ કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં જે. એમ. કેટલના સહાયક તરીકે જોડાયા અને ત્યાંથી 89 વર્ષની ઉંમરે નિવૃત્ત થયા.

તેમણે મનોવિજ્ઞાનના વિષયમાં આશરે 400 જેટલા સંશોધનપત્રો અને અનેક ગ્રંથો આપ્યાં છે. તેમણે રચેલા ગ્રંથો આજે પણ દેશવિદેશની વિવિધ યુનિવર્સિટીઓમાં મનોવિજ્ઞાનના આધારગ્રંથ તરીકે સ્થાન પામ્યા છે. 1911માં લેડ જી. ટી. સાથે તેમનું પ્રથમ પુસ્તક ‘એલિમેન્ટસ્ ઑવ્ ફિઝિયૉલૉજિકલ સાઇકૉલોજી’ પ્રગટ થયું હતું. 1918માં તેમનું સ્વતંત્ર પુસ્તક ‘ડાઇનેમિક સાઇકૉલોજી’ અને 1921માં બીજું પુસ્તક, ‘સાઇકૉલોજી : ઇન્ટ્રોડક્ટરી મૅન્યુલ’ પ્રકાશિત થયું, જેની 1947 સુધીમાં પાંચ આવૃત્તિઓ થઈ હતી. 1938માં તેમનું ‘એક્સ્પેરિમેન્ટલ સાઇકૉલોજી’ પ્રકાશિત થયું, જેની પ્રશિષ્ટ સંવર્ધિત આવૃત્તિ શ્ર્લોશબર્ગ હેરોલ્ડની સાથે 1954માં પ્રગટ થઈ. હવે આ પુસ્તકની ભારતીય આવૃત્તિઓ પણ પ્રગટ થઈ છે. તેમનો આ ગ્રંથ પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાન શીખવતા અધ્યાપકો, સંશોધકો તથા વિદ્યાર્થીઓ માટે આધારગ્રંથ છે.

1950માં તેમણે મનોવિજ્ઞાનના વિવિધ સંપ્રદાયો અને વિચારધારાઓને લક્ષમાં લઈ ‘‘કન્ટેમ્પરરી સ્કૂલ્સ ઑવ્ સાઇકૉલોજી’ નામનો ગ્રંથ રચ્યો; જેની ત્રીજી સંવર્ધિત આવૃત્તિ તેમના અવસાન બાદ તેમની શિષ્યા મેરી શીહન દ્વારા પ્રકાશિત થઈ હતી. 1958માં તેમનો છેલ્લો ગ્રંથ ‘ડાઇનેમિક્સ ઑવ્ બિહેવિયર’ પ્રગટ થયો, ત્યારે તેમની ઉંમર 89 વર્ષની હતી. આ ગ્રંથમાં તેમણે ગતિશીલ મનોવિજ્ઞાનનાં વિશિષ્ટ દૃષ્ટિબિંદુઓ રજૂ કર્યાં છે. તેમના દ્વારા જ કાર્યવાદી વિચારધારામાં ગતિશીલ મનોવિજ્ઞાનનો પ્રવેશ થયો છે. તેમણે રચનાવાદ અને કેટલેક અંશે તો શિકાગોના કાર્યવાદનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમના સમયમાં ‘પ્રેરણા’નો અભ્યાસ મનોવિજ્ઞાનમાં કેન્દ્રસ્થાને હતો. ‘માનવીને શું લાગે છે ?’ અથવા ‘તેનું વર્તન કેવું છે ?’ તે વિશેના અભ્યાસ કરતાંયે ‘માનવી અમુક પ્રકારે વર્તન શા માટે કરે છે ?’ તેના મૂળમાં જવાની વાત મહત્વની હતી. તેમણે જ વર્તનની સમજૂતી માટે ઉદ્દીપક-પ્રતિક્રિયાની વચ્ચે રહેલી ખૂટતી કડી પૂરી પાડી હતી. કેવળ ઉદ્દીપક પ્રક્રિયાના યુંગવાદી સૂત્રને સ્થાને તેમણે ઉદ્દીપક-વ્યક્તિ-પ્રતિક્રિયા (ઉ-વ્ય-પ્ર) એ સૂત્ર વર્તનની ઉચિત સમજૂતી માટે આપ્યું.

તેમણે મનોવિજ્ઞાનના દરેક સંપ્રદાયમાંથી ઉત્તમ સારી બાબતો લઈ તેમાં જરૂરી સંશોધનો કરી નવી સંકલ્પનાઓ આધુનિક સ્વરૂપે રજૂ કરી છે. તેઓ કોઈ એક સંપ્રદાયને વળગી રહ્યા નથી. તેમણે ગતિશીલ મનોવિજ્ઞાનને પોષક એવા વર્તનની સમજૂતીનાં પરિબળો શોધ્યાં.

મનોવિજ્ઞાનમાં તેમની અમૂલ્ય સેવાની કદરરૂપે ઈ. સ. 1956માં અમેરિકન સાઇકોલૉજિકલ ફાઉન્ડેશન તરફથી સૌથી પહેલો સુવર્ણચંદ્રક તેમને એનાયત થયો હતો.

શાંતિલાલ છ. કાનાવાલા

એરિક એરિક્સન

એરિક એરિક્સન

એરિક્સન, એરિક ઓમબર્જર (Homberger) (જ. 1902, જર્મની; અ. 1994) : જાણીતા અમેરિકન મનોવિશ્લેષક. મનોવિશ્લેષણ દ્વારા પ્રાપ્ત જ્ઞાનનો ઉપયોગ માનવવિદ્યાઓ, ઇતિહાસ તથા મનોવિજ્ઞાનના વિકાસ માટે કરવાની પહેલ તેમણે કરી હતી; જેને લીધે વર્તનલક્ષી વિદ્યાઓ તથા સમાજવિદ્યાઓના ક્ષેત્રમાં તેમનો વિશેષ પ્રભાવ દેખાય છે. ઔપચારિક ઉચ્ચ શિક્ષણથી વિમુખ રહેલા એરિક્સન જાણીતા મનોવિશ્લેષક ફ્રૉઇડના આમંત્રણથી વિયેનાની એક શાળામાં કલા, ઇતિહાસ અને ભૂગોળના શિક્ષક તરીકે 1927માં જોડાયા હતા. તે દરમિયાન વિયેના સાયકૉઍનૅલિટિકલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં અભ્યાસ કર્યો. 1930માં તેમનો પ્રથમ શોધનિબંધ પ્રકાશિત થયો. વિયેનાની આ સંસ્થાએ 1933માં તેમને માનાર્હ સભ્યપદ પ્રદાન કર્યું. તે વર્ષે સ્નાતકની પદવી મેળવી તેઓ અમેરિકા ગયા. થોડોક સમય બૉસ્ટન ખાતે બાળમનોવિશ્લેષકનો વ્યવસાય કર્યા પછી તેમણે હાર્વર્ડ (1934-35, 1960-70), યેલ (1936-39) તથા યુનિવર્સિટી ઑવ્ કૅલિફૉર્નિયા અને સાનફ્રાન્સિસ્કો(1939-50)માં સેવા આપી. 1950માં મૅસેચ્યૂસેટ્સ ખાતેના ઑસ્ટેન રિમ્સ સેન્ટરમાં જોડાયા. 1970માં હાર્વર્ડ વિશ્વવિદ્યાલયમાં ‘પ્રોફેસર ઇમેરિટસ’ નિમાયા.

બૌદ્ધિક સ્વસ્થતા ધરાવતી વ્યક્તિમાં અહમ્ અથવા બોધાવસ્થા રચનાત્મક બનીને કેવી રીતે ક્રિયાશીલ બનતી હોય છે તેનો તેમણે સર્વગ્રાહી અભ્યાસ કર્યો હતો. માણસની અંગત લાગણીઓને મહત્વ આપતાં માનવવિકાસના જટિલ પ્રશ્નો અંગેના મનોવિશ્લેષણાત્મક સિદ્ધાંતો અને બીજી તરફ વ્યક્તિના મનોભાવ પર પ્રભાવ પાડતી વ્યાપક સામાજિક અસરોને જોડવાનું કાર્ય કર્યું. તે મનોવિશ્લેષણના ક્ષેત્રમાં તેમનું મુખ્ય પ્રદાન છે. તરુણાવસ્થામાં વ્યક્તિત્વના વિકાસમાં કુટુંબનું તથા શાળાનું વાતાવરણ, સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો તથા સમાજના આદર્શો જેવી બાબતો સવિશેષ અસર કરતી હોય છે. આ બાબતના તેઓ જોરદાર હિમાયતી છે. નીરોગી વ્યક્તિત્વ ધરાવતી વ્યક્તિ કેવી રીતે વર્તે છે તેનો અભ્યાસ કરનાર તેઓ પ્રથમ મનોવિશ્લેષક છે. તાદાત્મ્ય, તાદાત્મ્યને લગતી કટોકટી, મનોવૈજ્ઞાનિક શૂન્યાવકાશ જેવા ખ્યાલો સચોટ રીતે પ્રસ્તુત કરવાનું કાર્ય તેમણે કર્યું છે. વ્યક્તિત્વનો વિકાસ સાધવાના હેતુથી દરેક સમાજ પોતાની સંસ્થાઓ તથા સંગઠનો ઊભાં કરે છે, તેમ છતાં સમાન સમસ્યાઓના નિરાકરણ માટે તેના દ્વારા જે ઉકેલ શોધાય છે તેમાં ઘણી ભિન્નતા હોય છે, એમ તેમનું કહેવું છે.

તેમના પ્રકાશિત ગ્રંથોમાં ‘ચાઇલ્ડહૂડ ઍન્ડ સોસાયટી’ (1950), ‘યંગ મૅન લ્યૂથર’ (1958); ‘ઇન્સાઇટ ઍન્ડ રિસપોન્સ’ (નિબંધસંગ્રહ) (1964); ‘યુથ ઍન્ડ ક્રાઇસિસ’ (1968), ‘ગાંધી’ઝ ટ્રુથ ઑન્ ધ ઓરિજિન્સ ઑવ્ મિલિટન્ટ નૉનવાયૉલન્સ’ (1970); ‘લાઇફ હિસ્ટરી ઍન્ડ ધ હિસ્ટોરિકલ મુવમેન્ટ’ (નિબંધસંગ્રહ); ‘ટોટઝ ઍન્ડ રિઝન્સ’ (1977) તથા ‘ધ લાઇફ સાઇકલ કમ્પ્લિટેડ : અ રિવ્યૂ’ (1982) વિશેષ ઉલ્લેખનીય છે.

‘ચાઇલ્ડહૂડ ઍન્ડ સોસાયટી’ ગ્રંથમાં તેમણે વ્યક્તિત્વ, વ્યક્તિત્વની કટોકટી તથા મનોલૈંગિક સિદ્ધાંતોનું નિરૂપણ કર્યું છે. તેમના મંતવ્ય અનુસાર વ્યક્તિ અનેક પ્રકારની કટોકટી તથા માનસિક તાણમાંથી પસાર થતી હોય છે; જેમાંથી સહીસલામત બહાર નીકળવા માટે આત્મવિશ્વાસ, આત્મશક્તિ, પહેલવૃત્તિ, કાર્યદક્ષતા, ઉત્પાદકતા, નીતિમત્તા તથા સ્વીકાર્યતાના ગુણ કેળવવા જોઈએ. ‘યંગ મૅન લ્યૂથર’માં માર્ટિન લ્યૂથર કિંગ પોતાના વ્યક્તિત્વની કટોકટી સાથે કેવી રીતે સંવાદિતા પ્રસ્થાપિત કરે છે તેનું તેમણે મનોવિશ્લેષણ કર્યું છે. ‘ગાંધી’ઝ ટ્રુથ….’માં તે મહાત્મા ગાંધીના વ્યક્તિગત વિકાસની ચર્ચા કરે છે તથા ભારતની અહિંસક ચળવળમાં ગાંધીજીના નેતૃત્વ સાથે તેનો સંબંધ પ્રસ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

પોતાના વિચારો પ્રસ્તુત કરવાની તેમની આગવી સૂઝ અને શૈલી પ્રત્યે સામાન્ય માણસોમાં રુચિ પેદા કરવામાં તેઓ સફળ થયા હતા.

બાળકૃષ્ણ માધવરાવ મૂળે

એલન એસ. કૌફમેન

એલન એસ. કૌફમેન

એલન એસ. કૌફમેન (જન્મ એપ્રિલ 1944) એક અમેરિકન મનોવિજ્ઞાની અને લેખક છે, જે બુદ્ધિ પરીક્ષણ પરના તેમના કાર્ય માટે જાણીતા છે.

પ્રારંભિક જીવન અને કારકિર્દી

એલન એસ. કૌફમેનો જન્મ બ્રુકલિનમાં થયો હતો અને તેનો ઉછેર લોંગ આઇલેન્ડ પર થયો હતો, કૌફમેને ઇ.સ. 1965માં યુનિવર્સિટી ઓફ પેન્સિલવેનિયામાંથી સ્નાતકની પદવી મેળવી હતી; ઇ.સ.1967માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાંથી શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાનમાં અનુસ્નાતકની પદવી  અને પીએચ.ડી. ઇ.સ.1970 માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાંથી (રોબર્ટ એલ. થોર્ન્ડાઇક માર્ગદર્શન હેઠળ)પદવી મેળવી હતી, તેઓ માનોભૌતિકી (સાયકોમેટ્રિક્સ)માં વિશેષતા ધરાવતા હતા.

નદીન એલ. કૌફમેન

તેમણે ઇ.સ.1964 થી મનોવૈજ્ઞાનિક નદીન એલ. કૌફમેન સાથે લગ્ન કર્યા હતા. ઇ.સ. 1968 થી ઇ.સ. 1974 દરમિયાન ધ સાયકોલોજિકલ કોર્પોરેશનમાં મદદનીશ નિયામક તરીકે ફરજ બજાવી હતી, તેમણે બાળકો માટેના  વેકસ્લર ઇન્ટેલિજન્સ સ્કેલ (WISC) ના સંશોધન પર ડેવિડ વેકસ્લર સાથે નજીકથી કામ કર્યું હતું અને સુધારેલ સંસ્કરણ (WISC-R) માટે માનાંકીકરણની દેખરેખ રાખી હતી. . તેમણે ડોરોથિયા મેકકાર્થી સાથે બાળકોની ક્ષમતાઓના મેકકાર્થી સ્કેલના વિકાસ અને માનકીકરણમાં પણ સહયોગ આપ્યો હતો. યેલ યુનિવર્સિટીમાં હોદ્દો સંભાળતા  પહેલા તેમણે યુનિવર્સિટી ઓફ જ્યોર્જિયા (1974–1979) અને યુનિવર્સિટી ઓફ અલાબામા (1984–1995) ખાતે હોદ્દા સાંભળ્યો હતો.

બંને ઇ.સ. 1997 થી સ્કૂલ ઓફ મેડિસિનમાં યેલ યુનિવર્સિટીના ચાઇલ્ડ સ્ટડી સેન્ટરમાં કામ કરે છે.

કોફમેન બુદ્ધિકસોટીનો વિકાસ

જ્યારે કૌફમેન અને તેની પત્નીએ દેખરેખ ઇ.સ.1978-79માં યુનિવર્સિટી ઓફ જ્યોર્જિયામાં તેમણી સંશોધન ટીમે કામ કરતી હતી ત્યારે બાળકો માટે મૂળ કોફમેન એસેસમેન્ટ બેટરી (K-ABC) અને અન્ય ઘણી મનોવૈજ્ઞાનિક અને શૈક્ષણિક કસોટીઓ વિકસાવી હતી, જેમાં.....

કોફમેન ટેસ્ટ ઓફ એજ્યુકેશનલ એચિવમેન્ટ (K- TEA/NU), 

કૌફમેન બ્રિફ ઇન્ટેલિજન્સ ટેસ્ટ (K-BIT), અને બંનેની બીજી આવૃત્તિઓ (KTEA-II અને KBIT-2). 

પ્રારંભિક શૈક્ષણિક અને ભાષા કૌશલ્યનો કોફમેન સર્વે (K-SEALS) અને પ્રારંભિક સ્ક્રીનીંગ પ્રોફાઇલ્સની જ્ઞાનાત્મક/ભાષા પ્રોફાઇલ પૂર્વશાળાના સ્તર પર આધારિત છે. 

કૌફમેન એડોલેશન  એન્ડ એડલ્ટ ઇન્ટેલિજન્સ ટેસ્ટ (KAIT), 

કોફમેન શોર્ટ ન્યુરોસાયકોલોજિકલ એસેસમેન્ટ પ્રોસિજર (K-SNAP), અને 

કોફમેન ફંક્શનલ એકેડેમિક સ્કીલ્સ ટેસ્ટ (K-FAST) પુખ્ત વયના જીવનકાળ સુધી વિસ્તરે છે.

2004/2005માં, કૌફમેનના પરીક્ષણોની સુધારેલી આવૃત્તિઓ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં KABC-II, KTEA-II અને KBIT-2નો સમાવેશ થાય છે. KABC-II PASS અને CHC બંને બુદ્ધિના સિદ્ધાંતોને એકીકૃત કરે છે.

કોફમેનના પરીક્ષણોની ઝાંખી

કોફમેન બ્રિફ ઇન્ટેલિજન્સ ટેસ્ટ (KBIT) એ શાબ્દિક (શબ્દભંડોળ પેટાકસોટી) અને અશાબ્દિક  (મેટ્રિસિસ પેટાકસોટી) બુદ્ધિકસોટીનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે , જે વ્યક્તિગત રીતે સંચાલિત માપ છે. તેનો ઉપયોગ 4-90 વર્ષની વયના લોકો માટે થઈ શકે છે અને તેનું સંચાલન કરવામાં 15-30 મિનિટનો સમય લાગે છે. તે ચિકિત્સાત્મક, શૈક્ષણિક, વ્યાવસાયિક અને સંશોધન સમાયોજન સહિત વિવિધ સમાયોજનમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. મૂળ KBIT 1990 માં પ્રકાશિત થઈ હતી, જ્યારે બીજી આવૃત્તિ (KBIT-2) 2004 માં પ્રકાશિત થઈ હતી.

KBIT-2 ત્રણ પ્રાપ્તાંક (સ્કોર્સ) માપન  કરે છે: શાબ્દિક , આશાબ્દિક અને સયુક્ત બુદ્ધિનું માપન કરે છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે શાબ્દિક પેટા કસોટી  સ્ફટિકીકૃત ક્ષમતાને માપે છે અને આશાબ્દિક પેટા કસોટી પ્રવાહી તર્કને માપે છે.

KBIT-2 નો મૌખિક ભાગ વર્બલ નોલેજ અને રિડલ્સ બે પેટા કસોટીનો બનેલો છે. આ વ્યક્તિના શબ્દ જ્ઞાન, મૌખિક ખ્યાલની રચના, તર્ક ક્ષમતા અને સામાન્ય માહિતીની શ્રેણીને માપવા દ્વારા મૌખિક, શાળા સંબંધિત કુશળતાને માપે છે. બિન-મૌખિક ભાગ મેટ્રિસીસ સબટેસ્ટનો બનેલો છે અને સંબંધોને સમજવાની ક્ષમતા અને સંપૂર્ણ દ્રશ્ય સામ્યતાઓનું મૂલ્યાંકન કરીને નવી સમસ્યાઓ ઉકેલવાની ક્ષમતાને માપે છે.

કોફમેન ટેસ્ટ ઓફ એજ્યુકેશનલ એચિવમેન્ટ (KTEA)

KTEA 4 વર્ષ 6 મહિના - 25 વર્ષ (વ્યાપક સ્વરૂપ) અને 4 વર્ષ 6 મહિના - 90+ (સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપ) ની વયના લોકો માટે શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓનું વ્યક્તિગત રીતે સંચાલિત માપ પ્રદાન કરે છે. ટેસ્ટનો ઉપયોગ વ્યક્તિની શક્તિઓ અને નબળાઈઓને ત્રણ મુખ્ય ડોમેન્સમાં ઓળખવા માટે કરી શકાય છે: ગણિત, લેખિત ભાષા અને બોલાતી ભાષા. તેનો ઉપયોગ વ્યાપક મનોવૈજ્ઞાનિક, શૈક્ષણિક મનોવિજ્ઞાન  અથવા ન્યુરોસાયકોલોજિકલ ટેસ્ટ બેટરીના ભાગ રૂપે પણ થઈ શકે છે જે વ્યક્તિઓની કુલ કામગીરીની સમજને વધારી શકે છે.

વર્તમાન આવૃત્તિ 2004 માં પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. તેના પ્રકાશનથી તે શિક્ષણમાં શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓનું વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતું માપ બની ગયું છે. પરીક્ષણને સંચાલિત કરવામાં 15-80 મિનિટની વચ્ચેનો સમય લાગે છે અને ત્યાં બે વૈકલ્પિક સ્વરૂપો છે જે તેનો ઉપયોગ પ્રગતિ અથવા હસ્તક્ષેપના પ્રતિભાવને મોનિટર કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

કોમ્પ્રિહેન્સિવ ફોર્મમાં 4 ડોમેન કમ્પોઝિટ, 4 વાંચન-સંબંધિત કમ્પોઝિટ, અલગ સબટેસ્ટ સ્કોર્સ ઉપરાંત એકંદર વ્યાપક સિદ્ધિ સંયુક્તમાં જૂથબદ્ધ 14 સબટેસ્ટનો સમાવેશ થાય છે.

સંક્ષિપ્ત ફોર્મ એ અભ્યાસક્રમ-આધારિત સાધન છે જે વ્યાપક સ્વરૂપ તરીકે સમાન ત્રણ મુખ્ય સિદ્ધિ ડોમેન્સમાં ધોરણ-સંદર્ભિત મૂલ્યાંકન પ્રદાન કરે છે. વ્યાપક ફોર્મ સાથે કોઈ સામગ્રી ઓવરલેપ નથી, તેનો ઉપયોગ પુનઃપરીક્ષણ માટે થઈ શકે છે અને તેમાં નીચેના પેટા કસોટીનો સમાવેશ થાય છે:

• વાંચન - શબ્દ ઓળખ અને વાંચન સમજ

• ગણિત - ગણતરી અને એપ્લિકેશન સમસ્યાઓ

• લેખિત અભિવ્યક્તિ - લેખિત ભાષા અને જોડણી.

સંક્ષિપ્ત ફોર્મ બેટરી કમ્પોઝિટ તેમજ વાંચન, ગણિત અને જોડણીમાં સબટેસ્ટ સ્કોર પ્રદાન કરે છે.

અન્ય સંશોધકો પર પ્રભાવ

વ્યાપકપણે શિક્ષક અને માર્ગદર્શક, તેમજ સંશોધક તરીકે ઓળખાતા, જ્યોર્જિયા યુનિવર્સિટીમાં ડોક્ટરલ વિદ્યાર્થીઓની કૌફમેનની કેડર પણ આ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પ્રભાવશાળી બની છે. કૌફમેને અન્યો વચ્ચે, સેસિલ આર. રેનોલ્ડ્સ, રેન્ડી ડબલ્યુ. કેમ્ફોસ, બ્રુસ બ્રેકન, સ્ટીવ મેકકેલમ, જેક એ. નાગલીરી અને પેટી હેરિસનને માર્ગદર્શન આપ્યું હતું, જેમાંથી તમામ મોટી યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રોફેસર બન્યા હતા અને સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા કેટલાક મનોવૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણોના લેખકો બન્યા હતા. અમેરિકા ઉપરાંત, કૌફમેને તેની પત્ની, નદીન સાથે, તોશિનોરી ઇશિકુમા અને સૂ-બેક મૂન સહિત અલાબામા યુનિવર્સિટીમાં વિદેશી ડોક્ટરલ વિદ્યાર્થીઓની દેખરેખ રાખી હતી, જેઓ પોતાના દેશોમાં પ્રભાવશાળી પ્રોફેસરો બન્યા હતા અને અનુક્રમે જાપાની અને કોરિયન બાળકો માટે K-ABC નો અનુવાદ અને દત્તક લીધો હતો.

વિલિયમ, જેમ્સ (William James)

વિલિયમ, જેમ્સ (William James)

વિલિયમ, જેમ્સ (William James) (જ. 11 જાન્યુઆરી 1842; અ. 26 ઑગસ્ટ 1910, ન્યૂહેમ્પશાયર) : અમેરિકામાં આધુનિક મનોવિજ્ઞાનનો પાયો નાખનાર વિદ્વાન મનોવિજ્ઞાની. તેઓ નવીન મનોવિજ્ઞાનના પથદર્શક હતા. પ્રખ્યાત અમેરિકન નવલકથાકાર હેન્રી જેમ્સ તેમના ભાઈ હતા. એમની બહેન એલિસ પણ અમેરિકન સાહિત્યક્ષેત્રે જાણીતાં હતાં.

જેમ્સ વિલિયમ

ન્યૂયૉર્ક શહેરમાં વિલિયમ જેમ્સનું કુટુંબ રહેતું હતું. તે પ્રતિષ્ઠિત બહુમુખી પ્રતિભાવાળું અને ધાર્મિક વૃત્તિવાળું હતું. તેમના પિતા ઈશ્વરી વિદ્યાના ઉપાસક હતા. તેમને અવારનવાર વિદેશ-પ્રવાસ કરવો પડતો હતો; છતાં પણ તેમનાં પાંચ સંતાનને સાહિત્ય અને તત્વજ્ઞાનનો સમૃદ્ધ વારસો આપ્યો હતો. ઈ. સ. 1843થી 1852નાં વર્ષોમાં કુટુંબ સાથે યુરોપના દેશોમાં તેઓ રહ્યા હતા. ઈ. સ. 1852થી 1855નાં વર્ષોમાં વિલિયમ જેમ્સે ન્યૂયૉર્કની શાળામાં અભ્યાસ કર્યો. પિતાના વિદેશગમનને કારણે ઈ. સ. 1855 થી 1858 દરમિયાન ઇંગ્લૅન્ડ અને ફ્રાન્સની શાળાઓમાં તથા ખાનગી શિક્ષકો દ્વારા પણ તેમનો અભ્યાસ થયો હતો. રહોડે ટાપુ પરના ન્યૂપૉર્ટમાંના નિવાસ દરમિયાન, ત્યાંની શાળામાં પણ વિલિયમ જેમ્સે અભ્યાસ કર્યો હતો. ઈ. સ. 1860ના ગાળામાં તેમનું કુટુંબ સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને જર્મનીમાં રહ્યું હતું ત્યારે તેમનું શિક્ષણ ખાનગી શિક્ષકો દ્વારા થયું હતું. આમ, વિલિયમ જેમ્સે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, ઇંગ્લૅન્ડ, ફ્રાન્સ, સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ અને જર્મનીમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ પ્રાથમિક શાળાઓમાં તેમજ ખાનગી શિક્ષકો દ્વારા પ્રાપ્ત કર્યું. પરિણામે, તેઓ યુરોપની પાંચ ભાષાઓ શીખી શક્યા. વળી આ દેશોનાં શહેરોમાં આવેલી આર્ટ ગૅલરી અને મ્યુઝિયમ જોવાની તક મળી. તદુપરાંત થૉરો, ઇમર્સન, ગિલી, હોથોર્ન, કાર્લાઇલ, ટેનિસન અને જે. એસ. મિલ જેવા ખ્યાતનામ મહાનુભાવોનાં પ્રવચન સાંભળવાની તક પણ તેમને મળી હતી.

ઈ. સ. 1860થી 1861નાં વર્ષોમાં તેમણે ન્યૂપૉર્ટ ખાતે વિલિયમ મોરિસ હન્ટ પાસે ચિત્રકળાનો અભ્યાસ પણ કર્યો હતો. ઈ. સ. 1861માં તેઓ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીની લૉરેન્સ સાયન્ટિફિક સ્કૂલમાં દાખલ થયા. ત્યાં તેમણે રસાયણશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો. જીવવિજ્ઞાનમાં તેમની રુચિ પ્રો. લ્યુઝ અગાસીસને કારણે વળી. ઈ. સ. 1863થી તેમણે શરીર-વિજ્ઞાનનો અભ્યાસ કર્યો. પછી ચિકિત્સાક્ષેત્રે અભ્યાસ કરવા માટે તેઓ ઈ. સ. 1864માં મેડિકલ સ્કૂલમાં દાખલ થયા. ઈ. સ. 1869માં તેમણે એમ.ડી.ની ડિગ્રી મેળવી. ઈ. સ. 1872માં તેઓ હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં શરીરવિજ્ઞાનના અધ્યાપક તરીકે નિમણૂક પામ્યા. આ સમયમાં તેમનું ધ્યાન મનોવિજ્ઞાન-ક્ષેત્ર તરફ ખેંચાયું. મનોવિજ્ઞાનને તત્વજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાંથી બહાર કાઢવાનો પ્રયાસ એ સમયે ચાલતો હતો ત્યારે વિલિયમ જેમ્સે આ બંને માનવવિદ્યાઓ પ્રત્યે લક્ષ્ય આપ્યું.

ઈ. સ. 1880માં તેમની નિમણૂક હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં તત્વજ્ઞાનના સહાયક પ્રોફેસર તરીકે થઈ. ઈ. સ. 1889માં તેઓ ત્યાં જ મનોવિજ્ઞાનના પ્રોફેસર બન્યા; અહીં તેઓ અમેરિકન તત્વચિંતક અને મનોવૈજ્ઞાનિક તરીકે પ્રસિદ્ધિ પામ્યા.

વિલિયમ જેમ્સના મતે ચેતનાની પહેલી વિશેષતા એ છે કે તે વૈયક્તિક હોય છે. કોઈ વ્યક્તિની ચેતનાના આધાર પર ચેતનાનો અભ્યાસ કરી શકાય નહિ. બીજી વિશેષતા એ છે કે તે પરિવર્તનશીલ છે. ત્રીજી વિશેષતા તેની નિરંતરતા છે. ચેતના વિશેના તેમના અભ્યાસમાં એક બાજુએ તેમણે સાહચર્યવાદનો વિરોધ કર્યો અને બીજી બાજુએ કાર્યવાદને જન્મ આપ્યો. તેમણે મનના સ્વરૂપ પર પણ પ્રકાશ નાંખ્યો અને તેને ચેતનાનો પ્રવાહ માન્યો છે.

તેમણે આત્માનાં ત્રણ સ્વરૂપ દર્શાવ્યાં : ભૌતિક, સામાજિક અને આધ્યાત્મિક. ભૌતિક આત્માનો મુખ્ય ભાગ શરીર છે અને તે અનુભવસૂચક છે. સામાજિક આત્મા વ્યક્તિના સામાજિક સંબંધો સાથે સંકળાયેલો હોય છે. વ્યક્તિનો આધ્યાત્મિક આત્મા તેનાં બૌદ્ધિક અને ભાવાત્મક કાર્યો સાથે સંકળાયેલો રહે છે.

તેમનો આવેગ વિશેનો ચર્ચાત્મક સિદ્ધાંત ઈ. સ. 1884માં પ્રસિદ્ધિ પામ્યો હતો. આ સમયે ડેન્માર્કના શરીરવિજ્ઞાની લેંગે પણ તેમના સિદ્ધાંત જેવો જ સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો હતો; જે મનોવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે ‘જેમ્સ-લેંગ થિયરી ઑવ્ ઇમોશન’ તરીકે જાણીતો છે. આ સિદ્ધાંતમાં તેમણે એવું પ્રતિપાદિત કર્યું છે કે ઉદ્દીપકનું પ્રત્યક્ષીકરણ થતાં સીધી શારીરિક પ્રતિક્રિયાને તે અનુસરે છે અને આવેગનો સભાન અનુભવ પછી થાય છે. તેમના મતે, મનુષ્ય રડે છે માટે શોક અનુભવે છે; હસે છે માટે આનંદ અનુભવે છે.

તેમનો આ સિદ્ધાંત શરીરલક્ષી મનોવૈજ્ઞાનિકોના પ્રયોગો દ્વારા ત્રુટિપૂર્ણ સાબિત થયો છે. તેમણે ઇચ્છાશક્તિ(willpower)ના સ્વરૂપ પર પણ પ્રકાશ નાંખ્યો છે. તેમના મતે, ઇચ્છાશક્તિનો સંબંધ વિચારો સાથે છે. વ્યક્તિના મનમાં દૃઢ વિચાર ઉદ્ભવે ત્યારે જ તે કાર્ય કરવા પ્રેરાય છે. ઐતિહાસિક દૃષ્ટિએ તેમનો સ્મૃતિવિષયક સિદ્ધાંત ઘણું મહત્વ ધરાવે છે. ધારણક્ષમતા મસ્તિષ્ક-સંચાલનનું એક તત્વ હોય છે; જે વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ જુદું હોય છે. ધારણક્ષમતા તાલીમ દ્વારા વધારી શકાતી નથી. વળી એક પ્રકારની વસ્તુ શીખવામાં જે અભ્યાસ કરવામાં આવે છે, તે બીજા પ્રકારની વસ્તુ શીખવામાં સહાય કરતો નથી. આમ, તેમના મતે સામાન્ય સ્મૃતિ-તાલીમ માટે કોઈ વસ્તુની જરૂર નથી.

વિલિયમ જેમ્સનું મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે ખૂબ મોટું પ્રદાન છે. તેમનું પ્રસિદ્ધ પુસ્તક ‘મનોવિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતો’ (Principles of Psychology) ઈ. સ. 1890માં પ્રસિદ્ધ થયું હતું. એ પહેલાં તેઓ બ્રિટનની પત્રિકા ‘માઇન્ડ’(mind)માં વખતોવખત લેખ લખતા. તેમનું ‘પ્રિન્સિપલ્સ ઑફ સાઇકૉલોજી’ ચિકિત્સાશાસ્ત્ર અને શરીરવિજ્ઞાનના સારા જ્ઞાનના સાક્ષીરૂપ છે. આ પુસ્તકની અનેક આવૃત્તિઓ પ્રગટ થઈ છે. આ પુસ્તકને આધારે વિલિયમ જેમ્સે ‘સાઇકૉલોજી : બ્રીફર કોર્સ’ નામનું પાઠ્યપુસ્તક પણ તૈયાર કર્યું હતું, જે ઈ. સ. 1892માં પ્રકાશિત થયું હતું. ઈ. સ. 1899માં તેમનાં પ્રવચનોનો એક સંગ્રહ પણ પ્રકાશિત થયો હતો. વળી, એડિનબરો યુનિવર્સિટીમાં આપેલાં વ્યાખ્યાનોનો સંગ્રહ ‘વેરાયટીઝ ઑવ્ રિલિજિયસ એક્સપિરિયન્સીઝ’ નામે પ્રકાશિત થયો હતો. આ ઉપરાંત ઈ. સ. 1907માં ‘પ્રૅગ્મેટિઝમ’, ઈ. સ. 1900માં ‘પ્લુરાલિસ્ટિક યુનિવર્સ’ અને ‘મિનિંગ ઑવ્ ટ્રૂથ’; ઈ. સ. 1896 અને ઈ. સ. 1906માં અનુક્રમે બે નિબંધો ‘ધ વિલ ટુ બિલીવ’ અને ‘મોરલ ઇક્વિવેલન્ટ ટુ વૉર’ પ્રસિદ્ધ થયા. આ નિબંધો આજે પણ અમેરિકામાં ઉત્તરોત્તર વધુ ને વધુ મહત્વ અને પ્રસિદ્ધિ પામતા જાય છે. ઈ. સ. 1899માં ‘ટૉક ટુ ટીચર્સ’ નામનું પુસ્તક પણ પ્રસિદ્ધ થયું છે.

ઈ. સ. 1884માં મન સંબંધી સંશોધન ‘સાઇકિક રિસર્ચ’ માટે અમેરિકામાં એક સંસ્થા સ્થાપવામાં તેમણે મહત્વનો ભાગ લીધો હતો. ઇંગ્લૅન્ડમાં આ સંબંધી એક સમિતિની પણ સ્થાપના તેમણે કરી હતી. લોકપ્રિય વ્યક્તિત્વ, તેમની લેખનશૈલી અને મૌલિક વિચારપ્રણાલી પ્રશંસાપાત્ર બન્યાં હતાં. જીવનનાં અંતિમ વર્ષોમાં ‘પૅરાસાઇકૉલૉજી’ સંબંધી વિષયોમાં તેમણે રસ લીધો અને રહસ્યવાદી વિષયો પર સંશોધન પણ કર્યાં.

શાંતિલાલ છ. કાનાવાલા

માર્ગારેટ મીડ

માર્ગારેટ  મીડ

મીડ, માર્ગારેટ (જ. 16 ડિસેમ્બર 1901, ફિલાડેલ્ફિયા, પેન્સિલવેનિયા; અ. 15 નવેમ્બર 1978, ન્યૂયૉર્ક સિટી) : વિશ્વવિખ્યાત અમેરિકન સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્રી. માનવશાસ્ત્રના ક્ષેત્રે તેમનું પ્રદાન ધ્યાનાકર્ષક અને ચર્ચાસ્પદ રહ્યું છે. તેઓ વર્ષો સુધી અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઑવ્ નૅચરલ હિસ્ટ્રીમાં એથ્નૉલૉજીના ઍસોસિયેટ ક્યુરેટર અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં માનવશાસ્ત્રનાં અધ્યાપક રહ્યાં હતાં. તેમણે 1929માં કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાંથી પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી પ્રાપ્ત કરી.

દક્ષિણ પૅસિફિક ટાપુઓ, ન્યૂ ગિની અને બાલી પ્રદેશોમાં ક્ષેત્રકાર્ય દ્વારા સામાજિકીકરણ અને સંસ્કૃતિ અંગેનાં તેમનાં સંશોધનોએ માનવશાસ્ત્રમાં નવી ભાત અને પરંપરાઓ સર્જી છે. જૈવિક, કુદરતી કે વારસાગત વાતાવરણ કરતાં સંસ્કૃતિની ભૂમિકા અને અસરકારકતા વ્યક્તિના ઉછેર અને વર્તનમાં મહત્વની છે એવી રજૂઆત મીડના આદિમ જાતિઓના સંશોધનમાં કેન્દ્રવર્તી રહી છે. સમાજોના તુલનાત્મક અભ્યાસોમાં માનસશાસ્ત્રીય અને સાંસ્કૃતિક પરિબળોને વિશેષ ધ્યાનમાં લેવાં જોઈએ તે મુદ્દો તેમનાં લખાણોમાં સ્પષ્ટ થાય છે.

મીડના મહત્વના અભ્યાસોમાં Coming of Age in Samoa (1928), Growing Up in New Guinea (1930) અને Set and Temperament in Three Primitive Societies (1935)નો સમાવેશ થાય છે. આ અભ્યાસોમાં કુદરત કરતાં ઉછેર (nurture over nature) વધુ પ્રસ્તુત અને બળવત્તર છે તેના પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. મીડનાં માનવશાસ્ત્રીય લખાણોએ નારીવાદને એક નવી ઔદ્યોગિક દિશા આપી છે. તેમના Male and Female (1949) પુસ્તકમાં નીતિમત્તાના રાજકારણના વિકાસના મુદ્દાને છેડીને નવતર નારીવાદી ર્દષ્ટિકોણ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આદિમ સમાજો ખાસ કરીને પશ્ચિમના (પ્રૉટેસ્ટંટ) સમાજો કરતાં નીતિમત્તાની બાબતમાં કેવા ઉદાર અને સહિષ્ણુ છે તે માર્ગારેટ મીડે પોતાના અભ્યાસોમાં દર્શાવ્યું છે. પેઢીઓ વચ્ચેના સંઘર્ષનો અભ્યાસ Culture and Commitment (1970) પુસ્તકમાં રજૂ કર્યો છે. વીસમી સદીમાં જાતિ(race)નાં સમાજવિજ્ઞાનોની ચર્ચામાં મીડનું પ્રદાન નોંધપાત્ર રહ્યું છે. માનવશાસ્ત્રીય અભ્યાસોના સંદર્ભમાં તેઓ ચર્ચાસ્પદ રહ્યાં છે. ખાસ કરીને આદિવાસીઓના ક્ષેત્રકાર્ય પર આધારિત અભ્યાસોની પદ્ધતિ અને તારણો અંગે તેમની સતત ટીકા થતી રહી છે. તેઓ રૂથ બેન્ડિક્ટનાં વિદ્યાર્થી તરીકે, નીતિમત્તા તેમજ સંસ્કૃતિની નિર્ણાયક ભૂમિકાના અભ્યાસોના સંદર્ભમાં વીસમી સદીના મહત્વના સામાજિક વૈજ્ઞાનિકોમાં સ્થાન પામ્યાં છે. 19 જાન્યુઆરી, 1979ના રોજ પ્રેસિડન્ટ જિમી કાર્ટરે પ્રેસિડેન્સિયલ મેડલ ઑવ્ ફ્રિડમનો ઍવૉર્ડ જાહેર કર્યો જે મરણોત્તર ઍવૉર્ડ હતો. 1970માં તેમને કલિંગ પ્રાઈઝથા સન્માનિત થયા હતા.

ગૌરાંગ જાની

એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર મોડેલ- ડેવિડ ઓસુબેલ

એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર મોડેલ- ડેવિડ ઓસુબેલ

એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર મોડેલ મુદ્દાઓ :

• એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર મોડેલ
• ધ્યેયો
• ધારણાઓ ( Assumptions ) :
• એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝર મૉડેલની સંરચના
• સોપાન 1 : એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝરની રજૂઆત
• સોપાન 2 : અધ્યયન વસ્તુની રજૂઆત
• સોપાન 3 : અધ્યયન વસ્તુનું જ્ઞાનાત્મક સંરચનામાં પૂર્વજ્ઞાન સાથે જોડાણ અને સ્થિરીકરણ.
• શિક્ષકની ભૂમિકા
• પ્રતિચારના નિયમો / મૂલ્યાંકન

આ અધ્યાપન મોડેલ ડેવિડ ઓસુબેલે રજૂ કરેલ છે . તે જ્ઞાનાત્મકવાદી મનોવિજ્ઞાની છે. તેણે અધ્યેતાના અધ્યયનમાં તેના પૂર્વજ્ઞાનનું મહત્ત્વ સ્વીકાર્યું. એટલે કે અધ્યયનને પૂર્વજ્ઞાન સાથે જોડી તેને અર્થપૂર્ણ બનાવવા ઉપર ભાર મૂકવો. આ માટે તેણે એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર અધ્યયન મોડેલ રજૂ કર્યું.

અધ્યેતા ત્યારે જ અધ્યયન કરે છે કે જયારે તે નવું જ્ઞાન કે નવી માહિતીને પોતાને જરૂરી એવા માળખામાં ગોઠવી શકે છે અને પછી પોતાના મનમાં પૂર્વજ્ઞાનના પડેલા જ્ઞાન માળખા સાથે આ નવા માળખાનું સંયોજન થાય છે. આમ, અધ્યતા જ્ઞાનનું માળખું રચવાનું પહેલું કામ કરે છે, તેથી આને એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર મોડેલ કહેવામાં આવ્યું.

• ધ્યેયો

વિદ્યાર્થીને નવું વિષયવસ્તુ પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવી . શિક્ષક માહિતી રજૂ કરે છે. વિદ્યાર્થી માહિતી ગ્રહણ કરે છે. એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર વિદ્યાર્થીને માહિતી અંતર્ગત કરવામાં મદદ કરે છે.

વિદ્યાર્થીઓની જ્ઞાનાત્મક સંરચનાને સમૃદ્ધ કરવી. અર્થાત્ વ્યક્તિ પાસેના કોઈપણ સમયે ચોક્કસ વિષય અંગેના જ્ઞાનને સંગઠિત, સ્પષ્ટ અને સ્થિર બનાવવું. જ્ઞાનાત્મક સંરચના એ નવા અધ્યયન વરતુની સક્ષમ અર્થપૂર્ણતા, પ્રાપ્તિ અને ધારણ પર અસર કરનારું મુખ્ય પરિબળ છે. નવી વસ્તુ અસરકારક રીતે રજૂ કરવા માટે વિદ્યાર્થીના પૂર્વજ્ઞાનની સ્થિરતા અને સ્પષ્ટતા વધારવી જોઈએ. આથી વિદ્યાર્થીની જ્ઞાનાત્મક સંરચનાને સમૃદ્ધ બનાવવાથી તેની પ્રાપ્તિ અને ધારણને મદદ મળે છે.

• ધારણાઓ ( Assumptions ) :

નવું જ્ઞાન આપતાં પહેલાં વિદ્યાર્થીના પૂર્વજ્ઞાનની સ્થિરતા અને સ્પષ્ટતા વધારવી જરૂરી છે.

ગ્રહણશીલ અધ્યયન એ ગોખણિયું અધ્યયન નથી. અધ્યયન વસ્તુની અર્થપૂર્ણતા અધ્યયન વસ્તુ અને અધ્યેતા એમ બન્ને પર આધાર રાખે છે.

અધ્યયન વસ્તુ બિનચક્રિય અને રૂપાંતરક્ષમ હોય તેમજ અધ્યેતા પાસે સંબંધિત પૂર્વજ્ઞાન હોય ત્યારે અધ્યયન વસ્તુ અર્થપૂર્ણ ગણાય.

અર્થપૂર્ણ અધ્યયનમાં વિષયવસ્તુની સ્વીકૃતિ નિષ્ક્રિય રીતે થતી નથી. અધ્યેતા અધ્યયન વસ્તુને વિવિધ દૃષ્ટિબિંદુથી જોઈને; જૂના અને નવા વસ્તુઓની સમાનતા અને ભિન્નતા અંગે સમાધાન કરીને; નવા વસ્તુને પોતાની જ્ઞાનાત્મક સંરચનાના સંદર્ભમાં રૂપાંતર કરીને; એમ વિવિધ ક્રિયાઓ દ્વારા સક્રિય રહીને અધ્યયન કરે છે . પરંતુ આ આપોઆપ થતું નથી. નિગમનાત્મક અધ્યયન માટે એવી અધ્યાપન યોજનાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ જે આવી સક્રિય માનસિક ક્રિયાઓને મદદ કરે.

• સંરચના : એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝર મૉડેલની સંરચના

એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝર મૉડેલની સમગ્ર પ્રવૃત્તિઓનાં ત્રણ સોપાનો છે.

સોપાન -1 : એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝરની રજૂઆત

સોપાન 2 : અધ્યયન વસ્તુની રજૂઆત

સોપાન 3 : અધ્યયન વસ્તુનું જ્ઞાનાત્મક સંરચનામાં પૂર્વજ્ઞાન સાથે જોડાણ અને સ્થિરીકરણ.

આ ત્રણ સોપાનોની ચર્ચા “ શાસ્ત્રીય અભિસંધાન સિધ્ધાંત ” ના શિક્ષણ માટે એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝર મોડલના ઉપયોગના સંદર્ભમાં કરવામાં આવી છે.

• સોપાન 1 :   એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝરની રજૂઆત

અધ્યેતા જ્ઞાનનું માળખું રચે છે અર્થાત વિષયવસ્તુ (જ્ઞાન) ના હેતુઓના સ્પષ્ટીકરણો આપે છે, ત્યારબાદ એડવાન્સ ઓર્ગેનાઇઝરની રજૂઆત કરે છે અને છેલ્લે અધ્યેતાના પૂર્વજ્ઞાન માળખાને સક્રિય કરી અનુભવને જાગૃત કરે છે.

એટલે કે અધ્યાપન પહેલા વિષયવસ્તુના હેતુઓ સ્પષ્ટ કરવાથી અધ્યતાનું અધ્યયન ઝડપથી અર્થપૂર્ણ બની શકે છે. એટલે કે જ્ઞાનના માળખામાં પ્રથમ બાબત છે જ્ઞાન (પાઠ) ના ઉદેશો સ્પષ્ટ છે કે આ ઉદ્દેશો, ધ્યેયો કે હેતુઓ જ્ઞાનની આસપાસ ગુંથાયેલા હશે. વળી આ હેતુ સરળ અને અસંદિગ્ધ ભાષામાં કરવા જોઇએ. વળી વિષયવસ્તુના કયા મુદ્દા સાથે સંકળાયેલા છે તેનો સંદર્ભ પ્રગટ કરનારા હોવા જોઈએ.

આમ, હેતુઓની રચના કર્યા પછી આ હેતુઓને સિદ્ધ કરવા માટેની જરૂરી પ્રવૃત્તિઓની યાદી બનાવવી જોઈએ. આ જવાબદારી અધ્યેતા ઉપર છોડી શકાય.

• સોપાન 2 :  અધ્યયન વસ્તુની રજૂઆત

આ સોપાને અધ્યયન વિષયવસ્તુની રજૂઆત અંગે વિચારણા કરવાની હોય છે. એટલે કે શિક્ષકે જ્ઞાનાત્મક વર્ગ વ્યવહાર અંગે વિચારણા કરવાની હોય છે. ટુંકમાં, આ નવું વિષયવસ્તુ અધ્યેતાના મસ્તિષ્કમાં અનુકૂળ માળખારૂપે ગોઠવાય એ જરૂરી છે. આ માટે શિક્ષક વિવિધ પ્રયુક્તિઓ અજમાવી શકે, પ્રવિધિઓ અજમાવી શકે, ટૂંકમાં, આ સોપાને અધ્યાપન વિધિ અંગે આયોજન કરવાનું રહે છે. એ દ્રષ્ટિએ શૈક્ષણિક ઉપકરણો અંગે પણ વિચારણા થવી જોઈએ.

અધ્યાપકની ફરજ છે કે તે વિષયવસ્તુને એવા સરળ અને સળંગ ક્રમમાં રજૂ કરે કે જેથી અધ્યેતા નવું જ્ઞાન માળખું સરળતાથી રચી શકે.

• સોપાન 3 : અધ્યયન વસ્તુનું જ્ઞાનાત્મક સંરચનામાં પૂર્વજ્ઞાન સાથે જોડાણ અને સ્થિરીકરણ.

જ્ઞાનનું નવું માળખું અને પૂર્વજ્ઞાનના માળખા વચ્ચે સંયોજનની વિધિ આ તબક્કે કરવાની થાય છે. આથી શિક્ષક નવા જ્ઞાન માળખાને વધુ સ્પષ્ટ, સ્વચ્છ અને સ્થિર કરે છે ( સ્થિર એટલે દઢ ) અહીં તે જ્ઞાન માળખાને પૂર્વજ્ઞાન માળખા સાથે સંયોજિત કરવાના કૌશલોને વિકસાવવા મથે છે. એટલે કે વિવેચનાત્મક વિચાર કૌશલ વિકસાવે છે; રૂપાંતરણ કૌશલ વિકસાવે છે. જ્ઞાન અને અનુભવનું અભિસંધાન કૌશલ કેળવે છે.

આ અધ્યાપન પ્રતિમાનમાં અધ્યેતા નવી માહિતી મેળવનાર નવું જ્ઞાન ધારણ કરનારની ભૂમિકામાં છે, જયારે શિક્ષક જ્ઞાન માળખાની રચનામાં અને તેના પૂર્વજ્ઞાન માળખા સાથે સંયોજન કરવામાં માર્ગદર્શક, સહાયકની ભૂમિકા ભજવે છે. આ માટે તે જ્ઞાનનું વર્ગીકરણ કરી તેમાંથી સંકલ્પના, તથ્યો અને સિદ્ધાંતોને તારવે છે. ત્યારબાદ તેમની ક્રમિક રજૂઆતની યોજના ઘડે છે, સીકરણો માટે જરૂરી ઉદાહરણ, દ્રષ્ટાંતો શોધી એકઠાં કરે છે. પછી જ્ઞાનની ક્રમિક ગોઠવણી કરે છે અને છેવટે પૂર્વાનુભવ જોડે નવા જ્ઞાનને સાંકળવા સક્રિય બને છે.

જયારે અધ્યેતા રજૂ થતા જ્ઞાનને પોતાની રીતે ગ્રહણ કરી માળખાગત કરે છે. માળખામાં સુધારો - વધારો કરે છે અને પછી પૂર્વજ્ઞાન માળખા સાથે સંયોજે છે.

• શિક્ષકની ભૂમિકા

શિક્ષકની ભૂમિકા - એડવાન્સ ઓર્ગેનાઈઝર મોડલના અમલ દરમિયાન શિક્ષક નીચેનાં કાર્યો કરે છે. :

1. તે નક્કી કરે છે કે કયા ખ્યાલ, સિદ્ધાંત કે ઘટના સાથે નવા અધ્યયન વસ્તુને જોડવું.
2. અધ્યયન વસ્તુની ક્રમિક ગોઠવણી કરે છે .
3. અધ્યયન વસ્તુ રજૂ કરે છે.
4. પ્રવર્તમાન જ્ઞાન અને નવા અધ્યયન વસ્તુ વચ્ચેની ભિન્નતા, સંઘર્ષ અને સમાનતા રજૂ કરે છે.
5. નવા અધ્યયન વસ્તુનું અધ્યેતાના વ્યક્તિગત અનુભવના સંદર્ભમાં રૂપાંતર કરે છે.

સામાજિક તંત્ર

સમગ્ર મૉડલના અમલ દરમિયાન એકંદરે શિક્ષક વધુ પ્રભાવી છે. પ્રથમ બે સોપાનો દરમિયાન શિક્ષક રજૂઆત કરે છે. અર્થાત શિક્ષક વધુ સક્રિય છે. આંતરક્રિયા ઓછી છે. ત્રીજા સોપાન દરમિયાન શિક્ષક અને વિદ્યાર્થી વચ્ચે આંતરક્રિયા વધે છે. આ તબક્કે વિદ્યાર્થી પ્રશ્નો પૂછીને કે વિવેચન કરીને શિક્ષક વિદ્યાર્થી વચ્ચેની આંતરક્રિયા શરૂ કરે છે.

• પ્રતિચારના નિયમો / મૂલ્યાંકન

વિદ્યાર્થીમાં અધ્યયન વસ્તુનો અર્થ સ્પષ્ટ કરવા, પ્રવર્તમાન જ્ઞાન સાથેના તફાવતનું સમાધાન કરવા, પોતાના અનુભવો સાથે સંબંધિતતા સ્થાપવા, અને વિવેચનાત્મક અભિગમ વિકસાવવાના સંદર્ભમાં વિદ્યાર્થીને પૂછેલા પ્રશ્નોના સંદર્ભમાં વિદ્યાર્થીઓની ક્રિયાઓને સ્વીકૃતિ કે અસ્વીકૃતિ આપવામાં આવે છે. અધ્યયન વસ્તુનો અર્થ સમજવા વિદ્યાર્થી પ્રશ્નો પૂછે છે. જો વિદ્યાર્થી પ્રશ્ન ન પૂછે તો તેને માટે શિક્ષક દ્વારા પ્રેરિત કરવામાં આવે છે.

મૅક્સ વર્ધીમર

મૅક્સ વર્ધીમર 

વર્ધીમર મૅક્સ (જ. 15 એપ્રિલ 1880, પ્રાગ ચેકોસ્લોવૅકિયા; અ. 1943, ન્યૂયૉર્ક, યુ.એસ.) : સમદૃષ્ટિવાદના મુખ્ય પ્રવર્તક. મનોવિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં વર્ધીમર મૅક્સનું નામ જાણીતું છે. રચનાવાદ, કાર્યવાદ તેમજ સાહચર્યવાદમાંથી કોઈ પણ સંપ્રદાયે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન સંબંધી વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણ રાખીને અભ્યાસ કર્યો ન હતો; પણ સમદૃષ્ટિવાદી મનોવિજ્ઞાને (Gestalt psychology) સૌપ્રથમ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનનો ઊંડાણથી અભ્યાસ કર્યો. એનો સઘળો યશ આ સંપ્રદાયના સ્થાપક વર્ધીમર મૅક્સના ફાળે જાય છે.

તેમનું કુટુંબ પ્રાગ શહેરમાં બૌદ્ધિક વર્ગમાં અગ્રેસર ગણાતું હતું. તેમના નાના એક કૉમર્શિયલ સ્કૂલના નિયામક હતા. તેમના પિતા કેળવણીકાર હતા. ઈ. સ. 1890 થી ઈ. સ. 1898 સુધી પ્રારંભિક શિક્ષણ પ્રાગમાં લીધું હતું. એ પછી 1901 સુધી પ્રાગ યુનિવર્સિટીમાં કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો. ઈ. સ. 1901 થી 1904 સુધી પ્રાગ યુનિવર્સિટીમાં તત્વજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાન વિષયનો અભ્યાસ કર્યો. ઈ. સ. 1904માં વુઝબર્ગ યુનિવર્સિટીમાંથી મનોવૈજ્ઞાનિક ડૉ. કુલ્પેના માર્ગદર્શન હેઠળ પીએચ.ડી.ની ઉપાધિ મેળવી. પીએચ.ડી.નો તેમનો વિષય ‘ધી ઇન્વેસ્ટિગેશન ઑવ્ ક્રેડિટેબિલિટી (ક્યુ.બી.) ઇન ધ સેન્સ ઑવ્ ધ ડિટેક્શન ઑવ્ ધ ગિલ્ટી નૉલેજ’ એ હતો.

ઈ. સ. 1905-12 સુધી તેમણે કોઈ પણ જાતના અગાઉથી નિયત કરેલ વળતર વગર પ્રાગ, બર્લિન અને વિયેના યુનિવર્સિટીમાં શૈક્ષણિક હોદ્દાઓ પર રહી મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનો કર્યાં.

બચપણથી જ મૅક્સ વર્ધીમર ગણિત, વિજ્ઞાન, તત્વજ્ઞાન, સાહિત્ય અને સંગીત પ્રત્યે અભિરુચિ ધરાવતા હતા. તેઓ વાયોલિન અને પિયાનો વગાડતા હતા. સંગીતની મૌલિક તરજ પણ તેઓ સર્જતા. સંગીત પ્રત્યેનો તેમનો પ્રેમ ઘણાં લખાણમાં મૂકેલાં ઉદાહરણોમાં જોવા મળે છે. યુવાવયે તેઓ સાહિત્ય તરફ વળ્યા હતા. તેઓ કાવ્યસર્જન પણ કરતા. પ્રાગના સાહિત્યવર્તુળમાં તેઓ સક્રિય રહેતા. તત્વચિંતક બારૂચ બેનીડિક્ટ સ્પિનોઝા(16321677)થી તેઓ પ્રભાવિત હતા. તેમની વિચારધારા પર સ્પિનોઝાના તત્વજ્ઞાનની ઘેરી અસર જોવા મળે છે.

ઈ. સ. 1910થી 1916 દરમિયાન ફ્રૅન્કફર્ટ ખાતે વુલ્ફ ગગ કોહલર અને કર્ટ કોફ્કા સાથે ગૅસ્ટાલ્ટ થિયરી અને ગૅસ્ટાલ્ટ લૉ સંબંધી પ્રાયોગિક સંશોધનો કર્યાં. ઈ. સ. 1916થી ઈ. સ. 1929 સુધી તેમણે બર્લિન યુનિવર્સિટીમાં ‘પ્રાયવેટડોઝન્ટ’ (privatdozent) તરીકે સેવાઓ આપી હતી. ઈ. સ. 1929થી ઈ. સ. 1933 સુધી નાઝીવાદથી બચવા ફ્રૅન્કફર્ટ યુનિવર્સિટીમાં મનોવિજ્ઞાનના પ્રોફેસર તરીકે કામ કર્યું. ઈ. સ. 1933માં ચેકોસ્લોવૅકિયા થઈને તેઓ ન્યૂયૉર્ક સિટીમાં આવેલી ‘ધ યુનિવર્સિટી ઇન એક્સાઇઝ’માં ‘ન્યૂ સ્કૂલ ઑવ્ સોશિયલ રિસર્ચ’ સંસ્થામાં જોડાયા. ત્યાં તેમણે મૃત્યુ સુધી (1943) કામ કર્યું.

સમદૃષ્ટિવાદનાં બીજ ફ્રૅન્કફર્ટમાં રોપાયાં હતાં અને બર્લિનમાં તેનો વિકાસ થયો હતો. 1910માં મૅક્સ વર્ધીમર ઉનાળાની રજાઓમાં ટ્રેન દ્વારા પ્રવાસે જઈ રહ્યા હતા ત્યારે રેલવે-ટ્રેનમાં પસાર થતાં ગતિના પ્રત્યક્ષીકરણ વિશે મંથન ચાલ્યું. આગળનો પ્રવાસ અટકાવી તેઓ ફ્રૅન્કફર્ટ સ્ટેશને ઊતરી ગયા. ત્યાં એક રમકડાંની દુકાનમાંથી સ્ટ્રોબોસ્કૉપ નામનું બાળકોને પ્રિય એવું રમકડું ખરીદ્યું. આ રમકડા દ્વારા ફ-પ્રતિભાસ(Phi-phenomenon)નો અભ્યાસ કર્યો. મૅક્સ વર્ધીમરના ગૅસ્ટાલ્ટ મનોવિજ્ઞાનનો આધારસ્તંભ આ ફ-પ્રતિભાસનો પ્રયોગ છે. વર્ધીમરે આ રમકડાની મદદથી પ્રયોગ માટે એક ઊભી રેખામાં 20°થી 30°ના ખૂણા પર પ્રથમ એક કાણામાંથી અને પછી બીજા કાણામાંથી પ્રકાશ ફેંક્યો અને પ્રકાશની ગતિનો અનુભવ કર્યો. આ પ્રયોગ દ્વારા જાણવા મળ્યું કે જ્યારે બે વારાફરતી પ્રકાશ ફેંકવાની વચ્ચે સમયનું અંતર 60 મિલિ હતું ત્યારે પ્રકાશ એક સ્થાનેથી બીજા સ્થાને કૂદકા મારી ખસતો હોય, એટલે કે ગતિ કરતો લાગતો હતો. જ્યારે સમયનું અંતર 30 મિલિ કરવામાં આવ્યું, ત્યારે બંને સ્થાન પર એકસાથે પ્રકાશ થતો હોય એવું લાગ્યું. મૅક્સ વર્ધીમરે આ સમગ્ર ઘટનાને ‘ફ’ પ્રતિભાસ એવું નામ આપ્યું. આ પ્રયોગ મૅક્સ વર્ધીમર માટે અને સમદૃષ્ટિવાદી મનોવિજ્ઞાન માટે એક સંપ્રદાયના રૂપમાં વિકાસ પામ્યો. આ પ્રયોગથી પ્રત્યક્ષીકરણના વિસ્તૃત અભ્યાસનો આરંભ થયો; પ્રત્યક્ષીકરણનાં સંગઠનો રચતા ઘટકોનો અભ્યાસ થયો. સામીપ્ય, સમાનતા, અવકાશપૂર્તિ, સુંદર આકાર, સાતત્ય, પરિચિતતા તથા સમાવેશકતાના નિયમોની સમજૂતી ગૅસ્ટાલ્ટ સંપ્રદાયે ભૌતિક વિજ્ઞાનના નિયમોને આધારે સમજાવી. આમ, વૈજ્ઞાનિક તથ્યોને આધારે પ્રાયોગિક સમજૂતી આપવાનું કામ આ સંપ્રદાયે કર્યું છે.

મૅક્સ વર્ધીમરે સર્જનાત્મક વિચારણાનો પણ અભ્યાસ કર્યો છે. તેમની પ્રમુખ રચનાઓમાં ‘એ સોર્સબુક ઑવ્ ગૅસ્ટાલ્ટ સાઇકૉલોજી’ (1938); બિયર્ડસાલ ડી. સી. સાથે સંપાદિત ‘રિડિંગ્ઝ ઇન પર્સેપ્શન’ (1958) અને અનસેન આર. એન. સાથે સંપાદિત ‘ફ્રીડમ ઇટ્સ મિનિંગ’ (1940) તથા ‘સોશિયલ રિસર્ચ જર્નલ’(1935)માં પ્રકાશિત ‘સમ પ્રૉબ્લેમ્સ ઇન ધ થિયરી ઑવ્ એથિક્સ’નો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ‘Psychologische Forschung’ નામનું સામયિક શરૂ કર્યું હતું. તેમના મૃત્યુ પછી તેમની હસ્તપ્રતોને આધારે ‘પ્રોડક્ટિવ થિંકિંગ’ નામનું પ્રખ્યાત પુસ્તક 1945માં પ્રકાશિત થયું. તેની બીજી આવૃત્તિ તેમના પુત્ર માઇકલ વર્ધીમરે ઈ. સ. 1959માં પ્રકાશિત કરી હતી.

મૅક્સ વર્ધીમરે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન સંબંધી અભ્યાસ કર્યો અને ચાક્ષુષ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનના ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ નિયમો આપ્યા. રચનાવાદ, કાર્યવાદ અને સાહચર્યવાદથી મનોવિજ્ઞાનને મુક્ત કરવાનો ભગીરથ પ્રયત્ન તેમણે કર્યો તથા સમદૃષ્ટિવાદી વિચારધારાથી મનોવિજ્ઞાનને પ્રભાવિત કર્યું.

શાંતિલાલ છ. કાનાવાલા

વિલ્હેમ વુન્ટ

વિલ્હેમ વુન્ટ

વુન્ટ, વિલ્હેમ (જ. 16 ઑગસ્ટ 1832, નેકારૉવ, બડીન, જર્મની; અ. 31 ઑગસ્ટ 1920) : જર્મન મનોવિજ્ઞાની તથા શરીરવિજ્ઞાની. મનોવિજ્ઞાનને આધુનિક વ્યવસ્થિત અને પ્રયોગાત્મક સ્વરૂપ આપવાનો યશ વુન્ટને ફાળે જાય છે.

વિલ્હેમ વુન્ટ

વિલ્હેમ વુન્ટનું પ્રારંભિક શિક્ષણ પાદરીની દેખરેખ હેઠળ થયું હતું. બાલ્યાવસ્થામાં તેમનાં નાનાં ભાઈબહેનોનાં મૃત્યુ થતાં કુટુંબજીવનમાં એકલા જ હોવાથી એકાકી સ્વભાવના બનતા ગયા. 13 વર્ષની ઉંમરે જિમ્નેશિયમ હાઈસ્કૂલમાં દાખલ થયા. ત્યારબાદ તેઓ ટુબીનગન યુનિવર્સિટીમાં દાખલ થયા. ત્યાં તેમણે એક વર્ષ અભ્યાસ કર્યો. તબીબી શાખામાં અભ્યાસ કરવા માટે તેઓ હિડલબર્ગ યુનિવર્સિટીમાં દાખલ થયા. અહીં અભ્યાસકાળ દરમિયાન તેમના અનેક સંશોધનપત્રો પ્રકાશિત થયાં. તેમને દર્દીઓને મળવાનું ગમતું નહીં. તેથી તબીબી વ્યવસાયને છોડી તત્વજ્ઞાન-મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે પોતાનું સમગ્ર જીવન સમર્પિત કર્યું.

1856માં તેઓ બર્લિન ગયા અને જ્હૉન્સ મૂલરની શરીરવિજ્ઞાનની સંસ્થામાં વધુ અભ્યાસ કર્યો. વુન્ટે તેમની દેખરેખ હેઠળ શરીરવિજ્ઞાનનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો.

1857માં તેમની નિમણૂક સહશિક્ષક તરીકે હિડલબર્ગ યુનિવર્સિટીમાં થઈ ત્યારે તેમની ઉંમર માત્ર 25 વર્ષની હતી. હિડલબર્ગમાં 17 વર્ષ સુધી તેમણે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન-કાર્ય કર્યું. તે સમયે પ્રખર શરીર-મનોવૈજ્ઞાનિક હેલ્મહોટ્ઝ પણ તેમના સહકાર્યકર હતા. 1875માં ઝુરિક યુનિવર્સિટીમાં તેમની તત્વજ્ઞાન વિષયના અધ્યક્ષપદ પર નિમણૂક થઈ.

1879માં લિપઝિગ મુકામે સમગ્ર વિશ્વની સૌપ્રથમ મનોવિજ્ઞાનની પ્રયોગશાળા સ્થાપી, આધુનિક મનોવિજ્ઞાનના પિતા તરીકેનું બિરુદ પ્રાપ્ત કર્યું. લિપઝિગમાં સ્થપાયેલી આ પ્રયોગશાળામાં દૂર દૂરથી વિદ્યાર્થીઓ આવવા લાગ્યા. તેમના આ વિદ્યાર્થીઓમાં કેટેલ સ્ટેનલી હૉલ, સ્ટમ્ફ, ટીશનેર, એમિલ ક્રેપલીન અને લિપ્સ હતા. વખત જતાં, આધુનિક મનોવિજ્ઞાનના વિકાસમાં વુન્ટના માર્ગદર્શન હેઠળ આ વિદ્યાર્થીઓએ સુંદર ફાળો આપ્યો છે. વુન્ટે લિપઝિગમાં પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે રસ લઈ પોતાની જિંદગીના અંતિમ દિવસો સુધી કામ કર્યું. તે ઉપરાંત મનોવિજ્ઞાન-વિષયક લેખનકાર્ય અત્યંત રસપૂર્વક નિયમિત રીતે કર્યું.

તેમના મનોવિજ્ઞાનના વિષયના સંશોધનાત્મક લેખો અને ગ્રંથો વૈવિધ્યસભર છે. મનોવૈજ્ઞાનિક સંશોધનોને લોકસમુદાય સમક્ષ મૂકવા ‘દાર્શનિક અભ્યાસ’ નામની એક પત્રિકા 1881થી પ્રકાશિત કરી હતી. 1863માં તેમણે ‘સંવેદનાત્મક પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન’ પર એક કૃતિ પ્રકાશિત કરી હતી, જેમાં તેમણે સંવેદન સંબંધી વિચારોનું વૈજ્ઞાનિક નિરૂપણ કર્યું હતું. વળી તેમનું પ્રસિદ્ધ પુસ્તક ‘શરીરમનોવિજ્ઞાનની રૂપરેખા’ ઈ. સ. 1874માં પ્રકાશિત થયું હતું. આ પુસ્તક કુલ 2400 પાનાંનું ત્રણ ખંડોમાં હતું. આ પુસ્તકની અનેક આવૃત્તિઓ થઈ. તેમણે મનોવિજ્ઞાનના શિક્ષણ માટે કેટલાંયે પાઠ્યપુસ્તકો તૈયાર કરી આપ્યાં. તેમનો ‘લોકમનોવિજ્ઞાન’નો ગ્રંથ દશ ખંડોમાં પ્રકાશિત થયો છે. 1883માં ‘તર્કશાસ્ત્ર’, 1886માં ‘આધારશાસ્ત્ર’ તથા ‘મનોવિજ્ઞાનનો આધારગ્રંથ’ પણ લખ્યાં. 1889માં ‘દર્શનની વ્યવસ્થા’ નામનો ગ્રંથ પણ લખ્યો. આમ તેમણે માનસશાસ્ત્ર, ઇતિહાસ, દર્શનશાસ્ત્ર, તર્કશાસ્ત્ર વગેરેને લક્ષમાં રાખી મનોવિજ્ઞાનની વ્યાખ્યા અને સ્વરૂપ ચર્ચ્યાં.

પ્રયોગપદ્ધતિની આવદૃશ્યકતા પર ભાર મૂકતાં તેઓ જણાવે છે કે પ્રત્યેક ક્ષેત્રમાં પ્રયોગપદ્ધતિ તે ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ કરવાની સમસ્યાને અનુરૂપ સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે.

તેમણે રજૂ કરેલ અધિપ્રત્યક્ષ સિદ્ધાંત (theory of apperception) મનોવૈજ્ઞાનિકોમાં ખૂબ ચર્ચા-વિચારણા પામ્યો હતો. લાગણી, સાહચર્ય, સંવેદન, પ્રતિક્રિયા-સમય, ધ્યાન, અવધાન વગેરે વિષયો પર તેમણે પ્રાયોગિક અભ્યાસો કર્યા અને તે માટે પ્રાયોગિક ઉપકરણો પણ તૈયાર કર્યાં. તેઓ તર્કવાદી દાર્શનિક હતા; પણ દર્શનશાસ્ત્રે જે દૃષ્ટિ આપી તેના દ્વારા તેમણે પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનમાં પોતાનો વિશ્વાસ દૃઢ કરી આધુનિક મનોવિજ્ઞાનને પ્રાયોગિક સ્વરૂપ આપ્યું.

શાંતિલાલ છ. કાનાવાલા

આલ્ફ્રેડ બિને

આલ્ફ્રેડ બિને

બિને, આલ્ફ્રેડ (જ. 8 જુલાઈ 1857, નાઇસ, ફ્રાંસ; અ. 1911) : ફ્રેંચ માનસશાસ્ત્રી. તેમણે ફ્રેંચ પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનના વિકાસમાં તેમજ બુદ્ધિના માપનના ક્ષેત્રે મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે. બિનેએ 1878માં કાયદાશાસ્ત્રની તેમજ 1890 અને 1894માં વિજ્ઞાનશાખાની ડિગ્રીઓ મેળવી; પરંતુ ફ્રેંચ ન્યૂરોલૉજિસ્ટ ઝ્યાં શારકોટ(Jean Charcot)નાં કાર્યોથી પ્રભાવિત થઈને કાયદાશાસ્ત્રનો ત્યાગ કર્યો અને 1891 સુધી સલ્પેટ્રિયર હૉસ્પિટલ, પૅરિસમાં તબીબી અભ્યાસ માટે પોતાની જાતને સમર્પિત કરી દીધી. 1892માં સોરબોનમાં આવેલી શરીરલક્ષી પ્રયોગશાળાના સંયુક્ત ડિરેક્ટર તરીકે આલ્ફ્રેડ બિનેની નિમણૂક કરવામાં આવી અને ત્યારબાદ 1894માં તેઓ ડિરેક્ટર તરીકે નિમાયા. 1895માં તેમણે ‘‘L Annee’ Psychologigue (‘Psychological Year’)’’ નામનું પ્રથમ ફ્રેંચ મનોવૈજ્ઞાનિક જર્નલ પ્રકાશિત કર્યું. એલન અને અન્ય સહાયકો સાથે મળીને બિનેએ સંમોહન, પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાન, વ્યક્તિગત તફાવતો, વિચારશક્તિ, બુદ્ધિ અને સૂચનવશતાને લગતા મનોવૈજ્ઞાનિક મુદ્દાઓનો પ્રચાર કર્યો.

અંગ્રેજ ફિલસૂફ જેમ્સ અને જૉન સ્ટુઅર્ટ મિલના સંઘવાદ (એક મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત, જે દર્શાવે છે કે વધુ જટિલ માનસિક કાર્યો સાદાં કાર્યોના એકબીજા સાથેના જોડાણને લીધે અસ્તિત્વમાં આવે છે.) અને અંગ્રેજ ફિલસૂફ તેમજ માનસશાસ્ત્રી હર્બર્ટ સ્પેન્સરના ર્દષ્ટિબિંદુથી પ્રભાવિત થઈને બિનેએ ધ્વનિના પ્રયોગો પર આધારિત સંઘવાદના નિયમો સ્થાપવાના પ્રયત્નો કર્યા.

આલ્ફ્રેડ બિને

આલ્ફ્રેડ બિને ઉપર અંગ્રેજ માનસશાસ્ત્રી સર ફ્રાંસિસ ગાલ્ટનના પ્રયત્નોનો પણ પ્રભાવ જણાય છે. ગાલ્ટને પ્રમાણિત કસોટીઓનો ઉપયોગ કરીને વ્યક્તિગત તફાવતોના પ્રાયોગિક મનોવિજ્ઞાનની સ્થાપના કરવા માટેના પ્રયત્નો કર્યા હતા. બિનેએ તે જ કાર્ય આગળ ધપાવ્યું. તેમણે વિખ્યાત લેખકો, કલાકારો, ગણિતશાસ્ત્રીઓ અને શતરંજના ખેલાડીઓના અભ્યાસની પદ્ધતિઓને સાર્થક બનાવવા માટે તેમના શારીરિક પ્રકાર, હસ્તાક્ષર અને અન્ય લક્ષણોનું નિરીક્ષણ કરીને ઔપચારિક કસોટીઓનો પણ ઉપયોગ કર્યો.

બિનેનાં નોંધપાત્ર કાર્યોમાં તેમણે લખેલાં પુસ્તકો પણ છે. તેમાં તેમણે 1886માં ‘La Psychologic duraisonnement’ અને બીજું પુસ્તક ‘L’ Etude experimentale de l’intelligence’ (‘Experimental Study of Intelligence’) 1903માં લખ્યું, જેમાં બિનેએ પોતાની બે પુત્રીઓનાં માનસિક લક્ષણોની ઝીણવટપૂર્વક તપાસ કરીને બે વિરોધાભાસી વ્યક્તિત્વ-લક્ષણોનો પદ્ધતિસરનો અભ્યાસ કર્યો. તેમનાં ચિત્રો, શાહીના ડાઘા અને ર્દશ્ય સાધનોના કુશળતાપૂર્વકના ઉપયોગથી પ્રક્ષેપણ-કસોટીઓના નિર્માણની નવી દિશાઓ ઊઘડી.

બિનેનું સૌથી મુખ્ય અને અગત્યનું પ્રદાન મનોમાપન ક્ષેત્રે તેમણે કરેલી પ્રથમ વ્યાવહારિક બુદ્ધિકસોટીઓનું નિર્માણ છે. 1905 અને 1911ના સમયગાળામાં તેમણે પૅરિસની શાળાનાં બાળકોની બુદ્ધિ અને શૈક્ષણિક સિદ્ધિના માપન માટેની ખૂબ જ અસરકારક કસોટીઓનું નિર્માણ કર્યું. આ બુદ્ધિકસોટીની રચનામાં બિનેને ડૉ. થિયૉડોર સાયમનનો પણ સહકાર મળ્યો હતો. ત્યારબાદ તે બુદ્ધિકસોટીનાં અન્ય રૂપાંતરો 1908 અને 1911માં થયાં. આ બુદ્ધિકસોટી બિને-સાયમન બુદ્ધિકસોટી તરીકે ઓળખાય છે.

મહેશભાઈ કહાર